पंजाब घराना (अङ्ग्रेजीमा Panjab पनि लेखिन्छ) तबला वादनको एक घराना हो, जुन पंजाब क्षेत्रको पखावज वादनबाट विकसित भयो, र केही विवरणले यसको तबला रूपलाई १९औँ शताब्दीमा राख्छन्। तबलाका इतिहासकारहरू यसलाई दिल्ली, अजराडा, लखनऊ, फर्रुखाबाद र बनारससँगै छ प्रमुख तबला घरानामा गन्छन्। यसको मुख्य केन्द्र लाहोर थियो, जहाँ यसले बाँकी पाँचभन्दा छुट्टै पहिचान कायम राख्यो।
तबला इतिहासकार अनीश प्रधान र भारतको एनसीईआरटीको तबला र पखावज पाठ्यपुस्तक दुवैले पखावजवादक लाला भवानी दासलाई संस्थापक मान्छन्। प्रधान आबान मिस्त्रीको मत उद्धृत गर्नुहुन्छ, जसअनुसार भवानी दास, भवानी दीन र भवानी सिंह (अङ्ग्रेजीमा Bhawani पनि लेखिन्छ) एउटै व्यक्ति हुन्। एनसीपीएका लागि लेख्दै जसदीप सिंह मिस्त्रीको भनाइलाई १८औँ शताब्दीका भवानी दास र १९औँ शताब्दीका भवानी सिंहलाई छुट्टाछुट्टै व्यक्ति मान्ने रूपमा बुझ्नुहुन्छ। धेरै विवरणले मियाँ कादिर बख्श प्रथमलाई भवानी दासका शिष्य मान्छन्, र जसदीप सिंह घरानाको स्थापनाको श्रेय उहाँका सन्तानलाई दिनुहुन्छ। जसदीप सिंह उहाँलाई करिब १७०० तिर राख्नुहुन्छ, जबकि गटलिबका मिति प्रयोग गर्ने डिजीतबलाअनुसार करिब १८१० मा जन्मनुभएका कादिर (Kader) बख्शले यो वंशलाई तबलामा ल्याउनुभयो। केही विवरणले कादिर बख्शलाई मात्र संस्थापक मान्छन्। द ट्रिब्युनका अनुसार यो वंश सिख गुरु अर्जन देवबाट जोडी पखावज परम्पराका रूपमा सुरु भएको विश्वास छ, तर जसदीप सिंह यो कुरा अस्वीकार गर्नुहुन्छ। हेरिएका कुनै पनि स्रोतले अभिलेखित स्थापना मिति दिँदैनन्।
वाद्यहरूमा पखावजको जरा देखिन्छ। सुरुका वादकहरूले गहुँको पीठोको मुछेको डल्लो लगाइएको, गहिरो स्वर दिने काठको ड्रम डुक्कड प्रयोग गर्थे र यसलाई जोडी भनिने जोडामा बजाउँथे। पंजाबका वादकहरू आड लयको काम, लयकारी, अर्थात् मात्राका विभाजनसँगको लयको खेल, र कम प्रचलित ताल, अर्थात् लयचक्र रुचाउँछन्, जसमा १५ मात्राको पंचम सवारी, धमार र शूलताल पर्छन्। भण्डारमा पेशकार र कायदाभन्दा लामा गत, रेला र परनमा बढी जोड छ, यद्यपि यो सन्तुलन वंशअनुसार फरक पर्छ।
मियाँ कादिर बख्श प्रथम २०औँ शताब्दीका गुरु मियाँ कादिर बख्श द्वितीयभन्दा भिन्न व्यक्ति हुनुहुन्छ। एली अदनानका अनुसार शौकत हुसेन खानले दिल्ली धाराका हीरालालबाट र त्यसपछि मियाँ कादिर बख्श द्वितीयबाट सिक्नुभयो, लाहोरको रेडियो पाकिस्तानमा ४३ वर्ष काम गर्नुभयो र तारी खानलाई सिकाउनुभयो। १९४७ मा विभाजनपछि भण्डार भारत र पाकिस्तानबीच बाँडियो। अल्ला रक्खाले रवि शंकरका संगतकारका रूपमा यो शैली अन्तर्राष्ट्रिय श्रोतामाझ लैजानुभयो। उहाँका छोरा र शिष्य जाकिर हुसेनले यो वंश अघि बढाउनुभयो, र भारतका धेरै वंशमध्ये उहाँहरूको वंश सबैभन्दा चर्चित छ। अर्को वंश फिरोज खानबाट चल्छ, जसले पंजाबका रचना कोलकातामा ज्ञान प्रकाश घोषलाई हस्तान्तरण गर्नुभयो।
प्रमुख कलाकारहरू
- लाला भवानी दास (भवानी दीन, भवानी सिंह पनि), संस्थापक मानिने पखावजवादक
- मियाँ कादिर बख्श प्रथम, भवानी दासका शिष्य, जसदीप सिंहका अनुसार करिब १७०० तिर र डिजीतबलाअनुसार करिब १८१० तिर
- मियाँ कादिर बख्श द्वितीय, २०औँ शताब्दीका गुरु, अल्ला रक्खा र शौकत हुसेन खानका गुरु
- फिरोज खान, पंजाबका रचना कोलकातामा ज्ञान प्रकाश घोषलाई हस्तान्तरण गर्ने रचनाकार
- अल्ला रक्खा, एकल वादक र रवि शंकरका संगतकार
- शौकत हुसेन खान, लाहोरका एकल वादक र ४३ वर्ष रेडियो पाकिस्तानका स्टाफ कलाकार
- जाकिर हुसेन, अल्ला रक्खाका छोरा र शिष्य
- तारी खान, शौकत हुसेन खानका लाहोरबासी शिष्य
स्रोतहरू
- Aneesh Pradhan, Scroll मा पंजाब घराना (2016) र भवानी दास पखावज परम्परा (2019) बारेका स्तम्भ
- NCERT, Sangeet: Tabla evam Pakhawaj, Class 11, chapter 8 (2021)
- Jasdeep Singh, पंजाब घरानाबारे निबन्ध, NCPA ON Stage (December 2020)
- Krishnaraj Iyengar, The enigmatic ustad from Punjab, The Tribune (2019)
- Ally Adnan, The Ustad of Ustaads, The Friday Times (2015)
- DigiTabla, Six gharanas