रायगढ घराना कथक नृत्यको एक घराना हो, जुन हालको छत्तीसगढमा पर्ने रायगढ रियासतको दरबारमा त्यस राज्यका अन्तिम शासक राजा चक्रधर सिंहको पालामा बन्यो। कथकका प्रतिपादकहरूबारे एम. नागभूषण शर्माको सर्वेक्षणले यसलाई जयपुर, लखनऊ र बनारससँगै चार कथक घरानामा गन्छ, र राजाको समयमा यो चर्चामा आएको बताउँछ। शर्मा त्यो समयलाई १९०४ देखि १९४७ सम्म राख्नुहुन्छ। दुईवटा समाचार, नृत्य पोर्टल नर्तकीको २००३ को र आईएएनएसको २०२४ को, राजालाई यसका संस्थापक भन्छन्। शर्मा भने यो शब्द प्रयोग गर्नुहुन्न। रायगढ जिल्ला प्रशासन उहाँलाई त्यो संरक्षक भन्छ, जसको आश्रयमा रायगढ कलाको केन्द्रका रूपमा फस्टायो।
चक्रधर सिंह आफैँ कथक नाच्नुहुन्थ्यो र तबला तथा पखावज बजाउनुहुन्थ्यो। उहाँले जयपुर, लखनऊ र बनारस परम्पराका गुरुहरूलाई दरबारी नर्तक र शिक्षकका रूपमा रायगढ ल्याउनुभयो, जसमा जयलाल, अच्छन महाराज, लच्छू महाराज र नारायण प्रसाद पर्नुहुन्छ। नर्तकीले यसबाट बनेको शैलीलाई जयपुर र लखनऊको संश्लेषण भन्छ, र यी दुईलाई मात्र मूल परम्पराका रूपमा उल्लेख गर्छ। राजाले नर्तन सर्वस्वम् र ताल तोय निधिसहित नृत्य र तालबारे ग्रन्थहरू लेख्नुभयो, जसका शीर्षक स्रोतहरूमा विभिन्न तरिकाले लेखिएका छन्। शर्माको विवरणअनुसार दरबारी नर्तकहरू यी ग्रन्थमा तोकिएको शैलीमा प्रस्तुति दिनुहुन्थ्यो, र राजाका नयाँ बोल, अर्थात् नृत्यका उच्चारित अक्षर, तथा उहाँका चक्करदार परन, अर्थात् अन्तिम वाक्यांश तीन पटक दोहोरिने पखावज-अक्षरका रचना प्रयोग गर्नुहुन्थ्यो। उहाँहरू राजाले तोकेको प्रस्तुति-क्रम पालना गर्नुहुन्थ्यो, जुन सुरुको मंगलाचरण, अर्थात् वन्दनाबाट अन्तिम परन र चक्करदारसम्म चल्थ्यो।
शर्माका अनुसार केटाहरू दरबारमा आए, जसमध्ये धेरैको पृष्ठभूमि गम्मतजस्ता छत्तीसगढी लोकनृत्यमा थियो, र उहाँहरूले त्यहाँ कथकको तालिम लिनुभयो। शर्मा कार्तिक राम र कल्याण दास महन्तलाई घरानाका दुई प्रख्यात नर्तक मान्नुहुन्छ र उहाँहरूसँगै फिरतू दास र बर्मन लालको परिचय पनि दिनुहुन्छ। कार्तिक रामले जयलाल, मोहनलाल, अच्छन महाराज र शम्भू महाराजसँग अध्ययन गर्नुभयो, र १९३६ मा इलाहाबाद संगीत सम्मेलनमा स्वर्ण पदक जित्नुभयो। उहाँ र फिरतू दासले जयलालसँगै सिक्नुभयो र जोडी बनेर नाच्नुभयो। बर्मन लालले लच्छू महाराजबाट लास्य, अर्थात् कोमल नृत्यरूप, र अभिनय, अर्थात् भावाभिव्यक्ति सिक्नुभयो, र शर्मा उहाँलाई लखनऊ घरानाका दुर्लभ परम्परागत भाव, अर्थात् व्यक्त मनोदशाहरूको भण्डार भन्नुहुन्छ।
कार्तिक रामका छोरा रामलाल बरेठले दरबारमै आफ्ना बुबा, राजा र जयलालबाट सिक्नुभयो। उहाँले रायगढ शैलीका लागि २०२४ मा पद्मश्री पाउनुभयो, र उहाँको पुरस्कार प्रशस्तिपत्रले रायगढलाई कथक घरानाका रूपमा स्थापित गर्ने श्रेय उहाँको अध्यापनलाई दिन्छ।
प्रमुख कलाकारहरू
- चक्रधर सिंह, रायगढका राजा, समाचारमा संस्थापक र जिल्ला प्रशासनअनुसार संरक्षक
- जयलाल, रायगढ दरबारका जयपुर परम्पराका गुरु
- अच्छन महाराज, रायगढका लखनऊ परम्पराका गुरु र दरबारी नर्तक
- कार्तिक राम, दरबारमा तालिम पाएका नर्तक, जन्म १९१०
- फिरतू दास, दरबारी नर्तक र कार्तिक रामका जोडी-साथी
- कल्याण दास महन्त, दरबारी नर्तक, पछि नागपुरमा गुरु
- बर्मन लाल, दरबारी नर्तक र अभिनयका विशेषज्ञ, जन्म १९१६
- रामलाल बरेठ, कार्तिक रामका छोरा र शिष्य, पद्मश्री २०२४
स्रोतहरू
- M. Nagabhushana Sarma, Major Exponents of Kathak from the Early Times to Mid-20th C.: An Overview
- Padma Awards, Government of India, रामलाल बरेठको प्रशस्तिपत्र (2024)
- Narthaki, Information Snippets (January 2003)
- IANS, रायगढ घरानाबारे यास्मीन सिंहका दुई पुस्तकसम्बन्धी समाचार (2024)
- District Administration Raigarh, Chakradhar Samaroh (2024 र 2026 का कार्यक्रम), History र Culture & Heritage पृष्ठहरू