सेनिया-मैहर घराना सरोदको एक वंश हो, जुन हिन्दुस्तानी वाद्यसंगीतभित्र पर्छ र जसलाई अलाउद्दीन खानले २०औँ शताब्दीको सुरुमा पूर्व रियासत मैहरमा स्थापना गर्नुभयो। धेरैजसो स्रोत यसलाई र मैहर घरानालाई धेरै वाद्य समेट्ने एउटै घराना मान्छन्। अलाउद्दीन खानले धेरै वाद्य बजाउनुभयो र सिकाउनुभयो, तर सार्वजनिक प्रस्तुति सरोदमै दिनुभयो। “सेनिया” शब्दले तानसेनको वंशलाई जनाउँछ, जसमा उहाँ रामपुरका वजीर खानका शिष्यका रूपमा प्रवेश गर्नुभयो। अलाउद्दीन खानका शिष्य रवि शंकरले वजीर खानलाई तानसेनका प्रत्यक्ष वंशज भन्नुभयो।
अलाउद्दीन खानले अहमद अली खानको कन्सर्ट सुनेपछि सरोद सिक्न थाल्नुभयो र उहाँसँग अध्ययन गर्नुभयो, त्यसपछि त्यहाँका दरबारी संगीतकार तथा बीनवादक वजीर खानबाट सिक्न रामपुर जानुभयो। उहाँले १९७२ मा आफ्नो निधनसम्म मैहरमा महाराजा बृजनाथ सिंहको दरबारी संगीतकार र गुरुका रूपमा सेवा गर्नुभयो। दरबार नामको कला संस्था एउटा लेखमा यो नियुक्ति १९१८ मा र आफ्नो कलाकार-परिचयमा १९०७ मा भएको बताउँछ। उहाँको जन्म वर्षमा पनि स्रोतहरू फरक छन्: बांग्लापीडियाले १८६२, दरबारले करिब १८६२ र द डेली स्टारको २०१२ को एउटा लेखले १८८१ दिन्छ। रवि शंकरले उहाँको उमेरको अभिलेख कसैले नराखेको लेख्नुभयो। दरबारको लेखले उहाँभन्दा अघि, १९औँ शताब्दीमा मैहर परम्परा रहेको पनि उल्लेख गर्छ, तर पहिलेका कुनै संगीतकारको नाम लिँदैन।
दरबारका अनुसार अलाउद्दीन खानको झुकाव ध्रुपदतर्फ थियो, र उहाँले सरोद, सितार, वायोलिन र बाँसुरीमा ध्रुपदको दृष्टिकोण ल्याउनुभयो। बांग्लापीडियाले दारा दाराको सट्टा दाहिने हातको प्रहार-ढाँचा दिरि दिरिको श्रेय उहाँलाई दिन्छ। सोही विश्वकोशका अनुसार वजीर खानसँग पनि तालिम लिनुभएका उहाँका दाजुभाइ आयत अली खानले सरोद र सुरबहारमा सुधार गर्नुभयो। अलाउद्दीन खानले नयाँ रागहरू सिर्जना गर्नुभयो, र द डेली स्टारले तीमध्ये हेमन्त, दुर्गेश्वरी, मेघबहार र प्रभातकेलीको नाम लिन्छ।
अलाउद्दीन खानका छोरा अली अकबर खान (१९२२-२००९)ले बाल्यकालदेखि बुबासँग तालिम लिनुभयो र यस वंशका अग्रणी सरोदवादक बन्नुभयो। उहाँ येहुदी मेनुहिनको अनुरोधमा १९५५ मा पहिलोपटक अमेरिका जानुभयो, र कलकत्तामा, पछि क्यालिफोर्नियामा अली अकबर कलेज अफ म्युजिक स्थापना गर्नुभयो। यो कलेज आफ्नो परम्परालाई सेनी बाबा अलाउद्दीन घराना भन्छ र हरेक वाद्य C स्वरमा मिलाउँछ। आयत अली खानका छोरा बहादुर खानले पहिले आफ्ना बुबाबाट, त्यसपछि मैहरमा आफ्ना बुबाका दाजुभाइबाट सरोद सिक्नुभयो। बांग्लापीडिया, द डेली स्टार र दरबारले अलाउद्दीन खानका शिष्यहरूमा शरन रानीको नाम लिन्छन्। अली अकबर खानका छोराहरू आशीष खान, आलम खान र माणिक खान सरोदवादक बन्नुभयो, र आलम तथा माणिक कलेजमा पढाउनुहुन्छ।
प्रमुख कलाकारहरू
- अलाउद्दीन खान (जन्म १८६२ वा १८८१, निधन १९७२), संस्थापक, सरोदवादक र मैहरका गुरु
- आयत अली खान (१८८४-१९६७), संस्थापकका दाजुभाइ, जसले सरोदमा सुधार गर्नुभयो र कुमिल्ला तथा ब्राह्मणबाडियामा संगीत कलेज स्थापना गर्नुभयो
- अली अकबर खान (१९२२-२००९), सरोद, संस्थापकका छोरा र अली अकबर कलेज अफ म्युजिकका संस्थापक
- बहादुर खान (बांग्लापीडियामा १९३१-१९७९), सरोद, संस्थापकका दाजुभाइका छोरा
- शरन रानी, अलाउद्दीन खानका शिष्य
- आशीष खान, सरोद, संस्थापकका नाति र शिष्य
- आलम खान, सरोद, अली अकबर खानका छोरा र अली अकबर कलेज अफ म्युजिकका गुरु
स्रोतहरू
- Banglapedia, Asiatic Society of Bangladesh, Alauddin Khan, Ayet Ali Khan, Bahadur Hossain Khan र Ali Akbar Khan शीर्षकका प्रविष्टिहरू
- Ravi Shankar, My Music, My Life (1968), Vijaya Parrikar Library मा रहेको अलाउद्दीन खानबारेको अंश
- Darbar Arts Culture Heritage Trust, अलाउद्दीन खानबारे लेख र कलाकार-परिचय
- The Daily Star, Dhaka, अलाउद्दीन खानबारेका लेख (2012)
- Gale, Contemporary Musicians र Encyclopedia of India, अली अकबर खानबारेका प्रविष्टिहरू
- Ali Akbar College of Music, San Rafael, About, Our Lineage र Faculty पृष्ठहरू