शाकिर खान

शाकिर खान आफ्नो परिवारले आठ पुस्तादेखि जोगाउँदै आएको सितार परम्परालाई अगाडि बढाउँदैछन्। उनी इटावा घरानाका सबैभन्दा कान्छा वारिस हन् — उन्नाइसौं शताब्दीमा स्थापित, हिन्दुस्तानी संगीतको सर्वाधिक प्रभावशाली घरानामध्ये एक — र पद्मश्री उस्ताद शाहिद परवेज खानका पुत्र तथा शिष्य।

यो वंशावली केवल जीवनीको विवरण होइन; शाकिर खानलाई बुझ्नका लागि यो अपरिहार्य सन्दर्भ हो।

इटावा घरानाको स्थापना उस्ताद साहेबदाद खानले गरे। उनका पुत्र उस्ताद इम्दाद खानले हिन्दुस्तानी वाद्य संगीतमा एतिहासिक परिवर्तन ल्याए — ख्याल गायकीका अलंकार, ताना, लयका विभाजन र स्वर-लय संवाद — यी सबै पहिलोपटक सितार वादनमा थपे। सेनिया बाजभन्दा सर्वथा भिन्न यो इम्दादखानी बाज — गायकी अंग — आज पनि घरानाको पहिचान हो। उस्ताद एनायत खानले सितारको बनाइमै परिवर्तन ले आए जु आज मानक बनेका छन्। उस्ताद वाहिद खानले जीवनभर यो सम्पदा फैलाए; संगीत नाटक अकादेमी पुरस्कार पाउने पहिला संगीतकार उनै थिए। शाकिरका ताउजू उस्ताद विलायत खान — 'आफ्ताब-ए-सितार' — सितार इतिहासमा अमर छन्।

उस्ताद अजीज खानले आफ्नो सम्पूर्ण संगीत ज्ञान एउटै उद्देश्यका लागि समर्पित गरे: पुत्र शाहिद परवेजलाई तयार गर्ने। त्यो तालिम कठोर थियो — खाना बिर्सेर पनि सिकाउँथे। त्यही एकाग्र साधनाबाट पद्मश्री उस्ताद शाहिद परवेज खान उदय भए — 2006 मा संगीत नाटक अकादेमी पुरस्कार विजेता, विश्वका सर्वश्रेष्ठ सितार वादकमध्ये एक। उनले पुत्र शाकिरलाई त्यही तरिकाले तयार पारे।

एघार वर्षको उमेरमा शाकिर पहिलोपटक मञ्चमा ओर्लिए। रियाज, बाबुको निगरानी र असंख्य प्रस्तुतिहरूबाट घरानाको स्वभाव आत्मसात गरे: स्वरको सूक्ष्म बोध, लयको दृढ़ पकड, र रागमा गायकजसतै भाव व्यक्त गर्ने क्षमता। गायकी अंगमा तारहरूबाट त्यही उच्चारण, त्यही मोड, त्यही गुनगुन निकाल्नु पर्छ — गायकले सासले गर्छन् जसरी। शाकिरले केवल वादन शैली मात्र सिकेनन्; छ पुस्ताको संगीत दर्शन आत्मसात गरे।

यस तयारीले उनलाई भारतका सर्वाधिक प्रतिष्ठित मञ्चहरूमा लग्यो। डोवर लेन संगीत सम्मेलन, सवाई गंधर्व, सप्तक, तानसेन संगीत समारोह, शंकरलाल फेस्टिभल, बम्बे फेस्टिभल — सबै प्रमुख महोत्सवमा शाकिर खान उपस्थित। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अमेरिका, क्यानडा, युरोप — 2008 पोल्याण्ड वुडस्टक फेस्ट, 2023 Leicester Darbar 'Music of India' श्ृंखला, Toronto Aga Khan Museum — सर्वत्र वादन दिए।

श्रोता र समीक्षकले एउटै दुई कुरा भन्छन्: वादनमा प्रभुत्व र मञ्चीय उपस्थिति। ध्यान आकर्षित गर्न प्रयास नगरी आकर्षित गर्छन्। पिता-पुत्र जुगलबन्दीको छुट्टै ख्याति छ — सुनेकाहरू त्यो उर्जा बिर्सँदैनन्। Taalism (जर्मनी) र Human Evolution (स्पेन)सँगको फ्युजन कार्यले गायकी अंगको व्यापकता देखायो।

2023 मा संगीत नाटक अकादेमीले उस्ताद बिस्मिल्ला खान युवा पुरस्कार दियो। अगाडि भारत सरकारको merit scholarship, All India Radio प्रतिस्पर्धामा प्रथम पुरस्कार, Vidyasagar Award (2008), Guruvarya B.S. Upadhyay Memorial Award (2013), Shri Ram Murti Pratibha Alankaran (2021) पाइसकेका छन्।

बाजे उस्ताद अजीज खानको स्मृतिमा शाकिरले 'स्वरसेतु' स्थापना गरे। Skype, Zoom, Google Meet मार्फत विश्वभरका शिष्यहरूलाई राग व्याकरण र घरानाका बारीकियाहरू सिकाउँछन्। पाएको सम्पदा फैलाउने उनको इच्छा छ।

कलासुधा शाकिर खानसँग काम गर्न र उनको संगीत तथा अध्यापन विश्व श्रोताहरूसम्म पुर्याउन गर्वान्वित छ। यस मञ्चमा उनी अन्तरङ बैठकको स्वरूपमा प्रस्तुत हुन्छन्; workshopsमार्फत इटावा परम्परा सबै स्तरका विद्यार्थीसम्म पुग्छ।

शाकिर खानका workshops र online courses कलासुधा platformमा उपलब्ध छन्। आगामी concerts र Baithak सभाका विवरण यहीँ पाइन्छन्। सुन्न आउनुस वा सिक्न — इटावा परम्पराको सोझो बाटो अहिले तपाईँको सामुन्ने खुला छ।