ଓଡ଼ିଶୀ

ଓଡ଼ିଶୀ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ, ଯାହା ଏହାର ଗୀତିମୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ମୁଦ୍ରା, ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତ୍ରିଭଙ୍ଗି (ତିନି-ବଙ୍କା) ଭଙ୍ଗୀ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ଯାହା ମୁଣ୍ଡ, ଧଡ଼ ଏବଂ କଟିରେ ଶରୀରକୁ ବଙ୍କା କରେ। ଏହି ଶୈଳୀ ଏହାର ଦୃଶ୍ୟ ଶବ୍ଦଭଣ୍ଡାର ସିଧାସଳଖ ମନ୍ଦିର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟରୁ ଆଙ୍କେ ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ମହିମାନ୍ୱିତ ସ୍ମାରକ, ବିଶେଷତଃ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରକୁ ସଜ୍ଜିତ କରେ। ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶୈଳୀ ଜ୍ୟାମିତିକ ସଠିକତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ଯେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଶୀ ତରଳ ବକ୍ରତା ଏବଂ ଏହି ଖୋଦିତ ପଥର ମୂର୍ତ୍ତିର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟମୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ଜୀବନ୍ତ କରି ଉଦ୍‌ଯାପନ କରେ।

ଏହି ପରମ୍ପରା ମହାରୀ ମନ୍ଦିର ନର୍ତ୍ତକୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା ଯିଏମାନେ ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଗୋଟିପୁଆ ବାଳକମାନଙ୍କଠାରୁ ଯିଏମାନେ ମହିଳା ପୋଷାକ ଗ୍ରହଣ କରି କସରତ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ। ଔପନିବେଶିକ ଯୁଗର ବ୍ୟାଘାତ ପରେ ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ପୁନର୍ଗଠିତ ସମକାଳୀନ ଶୈଳୀରେ ଉଭୟ ଧାରା ଅବଦାନ ରଖିଛି। ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଓଡ଼ିଶାରେ ରଚିତ ଜୟଦେବଙ୍କ ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦର କବିତା ଓଡ଼ିଶୀର ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଣ୍ଡାରକୁ ଜୀବନ୍ତ କରୁଥିବା ଭକ୍ତିମୂଳକ ଏବଂ ରୋମାଣ୍ଟିକ୍ ବିଷୟବସ୍ତୁ ପ୍ରଦାନ କରେ।

"ଓଡ଼ିଶୀ ମନ୍ଦିରକୁ ନୃତ୍ୟ କରାଏ - କୋଣାର୍କର ପଥର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ମାନବ ରୂପରେ ଜୀବନ୍ତ ହୁଏ।"

ଦୃଶ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ

ତ୍ରିଭଙ୍ଗି ଭଙ୍ଗୀ ଓଡ଼ିଶୀର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରୂପରେଖା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। ଶରୀର ତିନୋଟି ଦିଗରେ ବଙ୍କା ହୁଏ, ମନ୍ଦିର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟର ମୁଦ୍ରାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରୁଥିବା S-ବକ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରି। ଏହି ଭଙ୍ଗୀ ଭରତନାଟ୍ୟମ୍ର କୋଣିଆ ଜ୍ୟାମିତିଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ବରଂ ମନ୍ଦିର ଶୃଙ୍ଗାର ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ପ୍ରବାହମାନ ବକ୍ରତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଚୌକ (ଚତୁର୍ଭୁଜ ସ୍ଥିତି) ପୌରୁଷେୟ ବିପରୀତ ପ୍ରଦାନ କରେ, ଦୃଶ୍ୟ ଲୟ ସୃଷ୍ଟି କରି ତ୍ରିଭଙ୍ଗି ସହ ଏକାନ୍ତର ହୁଏ।

ଧଡ଼ ଗତି (ଭଙ୍ଗ) ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଏ। ଯେଉଁଠାରେ କେତେକ ଶୈଳୀ ସ୍ଥିର ଧଡ଼ ବଜାୟ ରଖେ, ଓଡ଼ିଶୀ ଛାତି ଏବଂ କଟିର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଗତି ବ୍ୟବହାର କରେ ଯାହା ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତରଳତାରେ ଅବଦାନ ରଖେ। ମୁଣ୍ଡ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଗତି କରେ, ଭାବପ୍ରକାଶ ଯୋଗ କରୁଥିବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ସହ। ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଶୀକୁ ଏହାର ଚିହ୍ନିତ ଗୀତିମୟ ଚରିତ୍ର ଦିଏ।

ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ

ଜୟଦେବଙ୍କ ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସଂସ୍କୃତ କବିତା, ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ, ଓଡ଼ିଶୀର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହି ରଚନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିମୂଳକ ଏବଂ ରୋମାଣ୍ଟିକ୍ ଚିତ୍ରକଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଧା ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମ ଉଦ୍‌ଯାପନ କରେ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ଅଷ୍ଟପଦୀ (ଆଠ-ପଦୀ ଗୀତ) ମୂଳ ଭଣ୍ଡାର ଗଠନ କରେ, ନର୍ତ୍ତକୀମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ abhinaya (ଭାବ ପ୍ରକାଶ) ମାଧ୍ୟମରେ ରାଧାଙ୍କ ଆକୁଳତା, ଈର୍ଷ୍ୟା, ଏବଂ ଶେଷରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ମିଳନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।

ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦର ଶୃଙ୍ଗାରିକ ଚିତ୍ରକଳ୍ପ ଓଡ଼ିଶା ମନ୍ଦିରର ଶୃଙ୍ଗାର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ପରମ୍ପରା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେମ ଖୋଲାଖୋଲି ରୋମାଣ୍ଟିକ୍ ଚିତ୍ରକଳ୍ପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ଓଡ଼ିଶୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ରୋମାଣ୍ଟିକ୍ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ଲୁଚାଇବା ଆବଶ୍ୟକ ନ କରି ବୈଧ ଭକ୍ତିମୂଳକ ପ୍ରକାଶ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରି।

ପୁନର୍ଗଠନ ଏବଂ ପୁନରୁଜ୍ଜୀବନ

୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟର ପଣ୍ଡିତ ଏବଂ ନର୍ତ୍ତକୀମାନେ ଔପନିବେଶିକ ଯୁଗର ଦମନ ପ୍ରସାରଣକୁ ବ୍ୟାଘାତ କରିବା ପରେ ଏକାଧିକ ଉତ୍ସରୁ ଓଡ଼ିଶୀ ପୁନର୍ଗଠନ କଲେ। କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର (୧୯୨୬-୨୦୦୪) ସମକାଳୀନ ଓଡ଼ିଶୀର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥପତି ହୋଇଥିଲେ, ସୁଶୃଙ୍ଖଳ କୌଶଳ ଏବଂ ଭଣ୍ଡାର ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ମହାରୀ ପରମ୍ପରା, ଗୋଟିପୁଆ ଅଭ୍ୟାସ, ମନ୍ଦିର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ପାଠ୍ୟ ଉତ୍ସରୁ ଆଙ୍କିଲେ। ତାଙ୍କର ନୃତ୍ୟ ରଚନା ନବସୃଜନ ଆଜି ପ୍ରଚଳିତ ସଙ୍ଗୀତ ସଭା ଶୈଳୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା।

ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ (୧୯୪୪-୧୯୯୭), ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଶିଷ୍ୟା ଯିଏ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ସୋନାଲ ମନସିଂହ, ଯିଏ ଓଡ଼ିଶୀକୁ ବିଶ୍ୱ ଦର୍ଶକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ; ଏବଂ ମାଧବୀ ମୁଦ୍‌ଗଲ, ଯିଏ ସମକାଳୀନ ବିଷୟ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି କଠୋର ପାରମ୍ପରିକ ଅଭ୍ୟାସ ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି।

ସଙ୍ଗୀତ ସଭା ସଂରଚନା

ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ସଭା ସାଧାରଣତଃ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ, ଏକ ଆବାହନ ସହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବଟୁ ବା ସ୍ଥାୟୀ ତ୍ରିଭଙ୍ଗି ଏବଂ ଚୌକ ଭଙ୍ଗୀ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରୁଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ପଲ୍ଲବୀ ଶୁଦ୍ଧ ନୃତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ raga ଏବଂ tala ବିସ୍ତାର କରେ। ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦର ଅଷ୍ଟପଦୀ ସମେତ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇଟମ୍ ଅନୁସରଣ କରେ। ମୋକ୍ଷ ଶେଷ କରେ, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଶୁଦ୍ଧ ନୃତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୁକ୍ତି ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରି।