ଅଜରାଡ଼ା ଘରାନା (Ajrada ବନାନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ) ତବଲା ବାଦନର ଏକ ଘରାନା। ଏହା ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ବା ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ମିରଟ ଜିଲ୍ଲାର ଅଜରାଡ଼ା ଗାଁରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା, ଏବଂ ସେହି ଗାଁ ଘରାନାକୁ ଏହାର ନାମ ଦେଇଛି। ଅଧିକାଂଶ ଲେଖକ ସ୍ୱୀକାର କରୁଥିବା ଛଅଟି ତବଲା ଘରାନା ମଧ୍ୟରେ ଅଜରାଡ଼ା ଗୋଟିଏ; ବାକି ପାଞ୍ଚଟି ହେଲା ଦିଲ୍ଲୀ, ଲକ୍ଷ୍ନୌ, ଫରୁଖାବାଦ, ବନାରସ ଓ ପଞ୍ଜାବ।
ଅଧିକାଂଶ ବିବରଣୀ ଏହି ଘରାନାର ମୂଳ ଦୁଇ ଭାଇ କଲ୍ଲୁ ଖାନ ଓ ମୀରୁ ଖାନଙ୍କ ପାଖରେ ଖୋଜେ; ମୀରୁଙ୍କ ନାମ ଅନ୍ୟ ଏକ ବନାନରେ (Meeru) ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ଦୁଇ ଭାଇ ଦିଲ୍ଲୀ ସହରରେ ସିତାବ ଖାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ବାଦନ ସାମଗ୍ରୀ ଅଜରାଡ଼ାକୁ ଆଣିଥିଲେ, ତେଣୁ ଏହି ଘରାନା ଦିଲ୍ଲୀ ଘରାନାର ଏକ ଶାଖା। ଦିଲ୍ଲୀ ଘରାନାର ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ସିଦ୍ଧାର ଖାନଙ୍କ ସହିତ ସିତାବ ଖାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ କଥା କହନ୍ତି। ଅକ୍ସଫୋର୍ଡ ରେଫରେନ୍ସ ସିତାବ ଖାନଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧାର ଖାନଙ୍କ ପୁଅ ବୁଗରା ଖାନଙ୍କ ପୁଅ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୁଅ ତରଫରୁ ନାତି ବୋଲି କହେ, ଅଥଚ ସ୍ୱରଗଙ୍ଗା ମ୍ୟୁଜିକ ଫାଉଣ୍ଡେସନ ତାଙ୍କୁ ସେହି ପୁଅଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ବୋଲି କହେ।
ଅଜରାଡ଼ାର ବାଦକମାନେ ଦିଲ୍ଲୀର କୌଶଳ ବଜାୟ ରଖନ୍ତି ଏବଂ ସେଥିରେ ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଠିର ବ୍ୟବହାର ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଦିଲ୍ଲୀ ଭଳି ଏହି ଘରାନା ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦ ବା ମୁଦିତ ଶୈଳୀ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଆଘାତଗୁଡ଼ିକ କମ୍ ଗୁଞ୍ଜରେ। ବାମ ହାତର ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରର ଡ୍ରମ୍ ବାୟାଁ ଏଠାରେ ଦିଲ୍ଲୀ ଅପେକ୍ଷା ବଡ଼ ଭୂମିକା ପାଏ। ଅନୀଶ ପ୍ରଧାନ ଝୁଲ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି: ବାୟାଁ ଉପରେ ମଣିବନ୍ଧର ଚାପ ବଦଳାଇ ବୋଲଗୁଡ଼ିକରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଏକ ଦୋହଲିବା ଭଳି ଢାଞ୍ଚା। ଏହି ଘରାନା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପରିଚିତ ଏହାର କାଇଦା ପାଇଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ଥିର ପଲଟା ସହିତ ବଜାଯାଉଥିବା ମୂଳ ବିଷୟ। ଏହି କାଇଦା ଦୁଇ ଢାଞ୍ଚାରେ ବାଜେ: ଆଡ଼ ଲୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତି ଦୁଇ ମାତ୍ରାରେ ତିନି ଆଘାତ, ଏବଂ ତିସ୍ର ଜାତି, ଅର୍ଥାତ୍ ତିନିର ଗୁଚ୍ଛ ଉପରେ ଗଢ଼ା ବାକ୍ୟାଂଶ। ରେଣୁ ଜୌହରୀ ଆଡ଼ ଲୟ କାଇଦାକୁ ଘରାନାର ପରିଚାୟକ ଢାଞ୍ଚା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯଦିଓ ଆଜି ପ୍ରତ୍ୟେକ ତବଲା ଘରାନା ଏହାକୁ ବଜାଏ।
ହବୀବୁଦ୍ଦୀନ ଖାନ ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସବୁଠାରୁ ପରିଚିତ ଅଜରାଡ଼ା ଗୁରୁ। ରବର୍ଟ ଗଟଲିବଙ୍କ ଛଅଟି ତବଲା ପରମ୍ପରାର ଅଧ୍ୟୟନ ଏହି ଘରାନାକୁ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଟେପ୍ ଜରିଆରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ, କାରଣ ୧୯୭୧ରେ ଗଟଲିବ ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଜଣ ଗୁରୁଙ୍କୁ ରେକର୍ଡ କଲାବେଳକୁ ସେ ପରିବେଷଣ ବନ୍ଦ କରିସାରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାପା ଶମ୍ମୁ ଖାନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ତାଲିମ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଦିଲ୍ଲୀ ସମେତ ଅନ୍ୟ ଘରାନାର ଗୁରୁମାନଙ୍କ ପାଖରୁ ମଧ୍ୟ ଶିଖିଥିଲେ। ସୁଧୀର କୁମାର ସକ୍ସେନା ମିରଟରେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ତାଲିମ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ମହାରାଜା ସୟାଜୀରାଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ବରୋଦାରେ ୩୩ ବର୍ଷ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିଥିଲେ। ଆଜି ହଶମତ ଅଲି ଖାନଙ୍କ ପୁଅ ଉସ୍ତାଦ ଆକ୍ରମ ଖାନ ଏହି ଘରାନାରେ ବଜାନ୍ତି। ସେ ନିୟାଜୁ ଖାନଙ୍କ ପାଖରୁ ପ୍ରଥମ ପାଠ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରପିତାମହ ବା ପ୍ରମାତାମହ ମହମ୍ମଦ ଶଫୀ ଖାନଙ୍କ ପାଖରୁ ଶିଖିଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- କଲ୍ଲୁ ଖାନ ଓ ମୀରୁ ଖାନ, ଭାଇ ଓ ସହ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ବା ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭ
- ହବୀବୁଦ୍ଦୀନ ଖାନ, ୧୮୯୯ରୁ ୧୯୭୨, ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଗୁରୁ ଏବଂ ଗଟଲିବଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଘରାନାର ପ୍ରତିନିଧି
- ସୁଧୀର କୁମାର ସକ୍ସେନା, ୧୯୨୩ରୁ ୨୦୦୭, ହବୀବୁଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ବରୋଦାରେ ତବଲା ଶିଖାଉଥିଲେ
- ନିୟାଜୁ ଖାନ, ଉସ୍ତାଦ ଆକ୍ରମ ଖାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ପାଠ ଦେଇଥିବା ଗୁରୁ
- ଉସ୍ତାଦ ଆକ୍ରମ ଖାନ, ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରମୁଖ ଶିଳ୍ପୀ
ଉତ୍ସ
- Robert S. Gottlieb, Solo Tabla Drumming of North India (1998), The Major Traditions of North Indian Tabla Drumming (1977)ର ସମ୍ପ୍ରସାରିତ ସଂସ୍କରଣ
- Aneesh Pradhan, ହବୀବୁଦ୍ଦୀନ ଖାନ ଓ ଅଜରାଡ଼ା ଘରାନା ବିଷୟରେ ଲେଖା, Scroll.in (2016)
- Renu Johri, Gharanas of Tabla and Its Signature Patterns, Sangeet Galaxy (2014)
- Sudhir Kumar Saxena, The Art of Tabla Rhythm, Sangeet Natak Akademi ଓ D.K. Printworld (2018 ସଂସ୍କରଣ)
- Oxford Reference, ସିତାବ ଖାନ ଓ ହବୀବୁଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟି (ତାରିଖ ନାହିଁ)
- Maharaja Sayajirao University of Baroda, ଅଜରାଡ଼ା ଓ ଫରୁଖାବାଦ ତବଲା ଘରାନାର ତୁଳନାତ୍ମକ ପିଏଚଡି ଗବେଷଣା ପତ୍ର (ତାରିଖ ନାହିଁ)