ଦିଲ୍ଲୀ ଘରାନା (Dilli) ତବଲା ବାଦନର ଏକ ଘରାନା, ଯାହା ଇତିହାସକାର ଅନୀଶ ପ୍ରଧାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧରେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ସିଦ୍ଧାର ଖାନ ଢାଢ଼ୀଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଅନେକେ ଏହାକୁ ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ତବଲା ଘରାନା ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ଅନ୍ୟ ଘରାନାର ମୂଳ ଉତ୍ସ ବୋଲି ମାନନ୍ତି, ଯଦିଓ ଡିଜିତବଲା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ ଯେ ପଞ୍ଜାବ ଘରାନା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଜେମ୍ସ କିପେନ ଦିଲ୍ଲୀକୁ ସେହି ଛଅଟି ତବଲା ଘରାନା ମଧ୍ୟରେ ଗଣନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ନାମ ସିଦ୍ଧାର, ସିଧାର ବା ସୁଧାର ଖାନ, ଏବଂ ପଦବୀ ଢାଢ଼ୀ ବା ଢାରୀ ଲେଖନ୍ତି। ସ୍ୱରଗଙ୍ଗା ଓ ଡିଜିତବଲା ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ପ୍ରାୟ ୧୭୦୦ ବୋଲି ରଖନ୍ତି, ଗଟଲିବଙ୍କ ରେକର୍ଡିଂ ଉପରେ ସ୍କିଡମୋର କଲେଜର ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଟିପ୍ପଣୀ ତାହାକୁ ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ରଖେ, ଏବଂ କୌଣସି ଉତ୍ସ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ ସ୍ଥିର କରେ ନାହିଁ। ପ୍ରଧାନ ତାଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଜଣାଶୁଣା ତବଲା ବାଦକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତବଲା ଆଡ଼କୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ବ୍ୟାରେଲ ଆକାରର ଢୋଲ ପଖାୱଜ ଶିଖିଥିଲେ। ସ୍ୱରଗଙ୍ଗା ଅନୁସାରେ ଡାହାଣ ଢୋଲର କିନାରା ଚାଁଟି ଉପରେ ତାଙ୍କ କାମ ତବଲାକୁ ଖ୍ୟାଲ ଗାୟନର ନିୟମିତ ସଙ୍ଗତ ବାଦ୍ୟ କରିଥିଲା।
ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନେ ଦିଲ୍ଲୀ ଶୈଳୀକୁ କିନାର ବାଜ ବା କିନାରାର ଶୈଳୀ କହନ୍ତି, କାରଣ ଡାହାଣ ହାତର ମୁଖ୍ୟ ଆଘାତ ଚମଡ଼ା ଆବରଣର ଧାରରେ ପଡ଼େ। ଅନେକ ବାକ୍ୟାଂଶ କେବଳ ତର୍ଜନୀ ଓ ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଠି ବ୍ୟବହାର କରେ, ଯାହାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ନାମ ଦୋ ଉଙ୍ଗଲିୟୋଁ କା ବାଜ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଶୈଳୀ, ଆସିଛି। ପ୍ରଧାନ ଦିଲ୍ଲୀକୁ ଏକ ବନ୍ଦ ବାଜ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶାନ୍ତ ଓ ମୁଦିତ ଶୈଳୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ଅଧିକ ଗୁଞ୍ଜରିତ ଓ ଖୋଲା ଖୁଲା ବାଜର ବିପରୀତ। ଡିଜିତବଲା ସେହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଢିଲା ବୋଲି କହେ, ଏବଂ ଘରାନାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶୈଳୀର କେତେ ଅଂଶ ଶିଖାନ୍ତି ତାହା ଭିନ୍ନ। ସ୍ଥିର ପଲଟା ସହିତ ବଜାଯାଉଥିବା ମୂଳ ବିଷୟ କାଇଦା ପେଶକାର ଓ ରେଲା ସହିତ ଭଣ୍ଡାରର କେନ୍ଦ୍ରରେ ରହେ, ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ତବଲା ବାଦକ, ସେମାନଙ୍କ ଘରାନା ଯାହା ହେଉ, ଦିଲ୍ଲୀ କାଇଦାରେ ଭିତ୍ତିକୁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ମାନନ୍ତି।
ଦିଲ୍ଲୀ ଓ ଅଜରାଡ଼ା ମିଶି ଦିଲ୍ଲୀ ବାଜ ଗଠନ କରନ୍ତି, ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ନୌ, ବନାରସ ଓ ଫରୁଖାବାଦ ଘରାନାର ପୂରବ ବା ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳୀୟ ବାଜର ବିପରୀତ। ଅଜରାଡ଼ା ଓ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଉଭୟ ଘରାନା ଦିଲ୍ଲୀ ଧାରାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପ୍ରଧାନ ନତ୍ଥୁ ଖାନଙ୍କୁ ଘରାନାର ଜଣେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିଳ୍ପୀ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଗାମେ ଖାନଙ୍କ ପୁଅ ଇନାମ ଅଲି ଖାନ ୧୯୭୧ରେ ବମ୍ବେରେ ଗଟଲିବଙ୍କ ଏକକ ତବଲା ସର୍ଭେ ପାଇଁ ରେକର୍ଡିଂ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍କିଡମୋର ଟିପ୍ପଣୀ ତାଙ୍କୁ ଘରାନାର ଖଲୀଫା ବା ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି କହେ।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- ସିଦ୍ଧାର ଖାନ ଢାଢ଼ୀ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ସ୍ୱରଗଙ୍ଗା ଓ ଡିଜିତବଲାର ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ଜନ୍ମ ପ୍ରାୟ ୧୭୦୦
- ବୁଗରା ଖାନ, ସ୍ୱରଗଙ୍ଗାର ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ପୁଅ
- ସିତାବ ଖାନ, ସ୍ୱରଗଙ୍ଗାର ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ବୁଗରା ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଅଜରାଡ଼ାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ଗୁରୁ
- ନତ୍ଥୁ ଖାନ, ଘରାନାର ଶିଳ୍ପୀ, ୧୮୭୫ରୁ ୧୯୪୦
- ଗାମେ ଖାନ, ଇନାମ ଅଲି ଖାନଙ୍କ ବାପା, ୧୮୮୩ରୁ ୧୯୫୮
- ଇନାମ ଅଲି ଖାନ, ଘରାନାର ଖଲୀଫା, ପ୍ରଧାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ୧୯୨୪ରୁ ୧୯୮୬ (ସ୍କିଡମୋର ଟିପ୍ପଣୀ ୧୯୯୦ ଦିଏ)
ଉତ୍ସ
- Aneesh Pradhan, Tabla performances by maestros of the Delhi gharana, Scroll.in (2016)
- SwarGanga Music Foundation, Artistbase ରେ ସିଦ୍ଧାର ଖାନଙ୍କ ପ୍ରବିଷ୍ଟି (ତାରିଖ ନାହିଁ)
- DigiTabla, Dilli Gharana, Baj ଓ Six Gharanas ସନ୍ଦର୍ଭ ପୃଷ୍ଠା (ତାରିଖ ନାହିଁ)
- Robert S. Gottlieb, Solo Tabla Drumming of North India (1993), Skidmore College ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଟିପ୍ପଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ
- James Kippen, The Tabla of Lucknow (1988)