ବନାରସ ଘରାନା (Benares), ଯାହାକୁ ଜାନକୀପ୍ରସାଦ ଘରାନା (Jankiprasad) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କଥକ ନୃତ୍ୟର ଏକ ଘରାନା। ଏହାର ନାମ ବାରାଣସୀରୁ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବଂଶଧାରାର ନିଜ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ବସବାସ କରିଥିଲେ। ଅଧିକାଂଶ ତାଲିକା ଏହାକୁ ଜୟପୁର ଓ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ସହିତ ମୁଖ୍ୟ କଥକ ଘରାନାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଗଣେ। ସହରର ନାମ ଏକା ହେଲେ ବି ବନାରସ ତବଲା ଘରାନା ଏକ ଅଲଗା ପରମ୍ପରା। ମାର୍ଗାରେଟ ୱାକରଙ୍କ ୨୦୧୦ର ଅଧ୍ୟୟନ ୧୯୨୦ ବା ୧୯୩୦ ଦଶକ ପୂର୍ବରୁ କଥକ ନାମକ କୌଣସି ନୃତ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ରଗ୍ରନ୍ଥ ବା ଭ୍ରମଣ ବିବରଣୀ ପାଏ ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ବନାରସର ୧୮୩୨ ମସିହାର ଏକ ଜନଗଣନା ଉଦ୍ଧୃତ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ କଥକ ସମୁଦାୟର ୧୧୮ ଜଣଙ୍କୁ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଗୁରୁ ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା।

ବିବରଣୀଗୁଡ଼ିକ ଜାନକୀପ୍ରସାଦଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାର ଶ୍ରେୟ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୂଳ ରାଜସ୍ଥାନର ବୀକାନେରରେ ଖୋଜନ୍ତି। ବଂଶଧାରାର ନିଜ ସଂସ୍ଥା ନଟୱରୀ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ତାରିଖ ଦିଏ ନାହିଁ। ଘରାନାର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ବୀକାନେରର ମହାରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ପିଲାଦିନେ ପାଣିରେ ଭାସୁଥିବା ଏକ ପଟା ଉପରେ ନାଚୁଥିବା ଦେଖିଥିଲେ, ଏବଂ ନଟୱରୀ ଯୋଡ଼େ ଯେ ମହାରାଣୀ ତାଙ୍କର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ହୋଇଥିଲେ। ସେହି ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ କଥକକୁ ଏହାର ଭକ୍ତିମୂଳକ ମୂଳ ପାଖକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ସେ ବନାରସ ଆସିଥିଲେ। ଜୟସୱାଲ ଓ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ୨୦୨୩ର ଏକ ଗବେଷଣା ପତ୍ର ସୁଖଦେବ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବୋଲି କହେ, ଅଥଚ ନଟୱରୀର ବଂଶତାଲିକାରେ ତାଙ୍କ ନାମ ନାହିଁ।

ନଟୱରୀ ଅନୁସାରେ ଜାନକୀପ୍ରସାଦଙ୍କ ସମୟର ନୃତ୍ୟ ତବଲା ଓ ବ୍ୟାରେଲ ଆକାରର ଢୋଲ ପଖାୱଜ ପାଇଁ ତିଆରି ରଚନା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା, ଏବଂ ସେ ନୃତ୍ୟ ପାଇଁ ନିଜସ୍ୱ ଅକ୍ଷର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଯାହା ନଟୱରୀ (natawari) ବୋଲ। ଏହାର ଉଦାହରଣ, ଯେପରି ଝୁଙ୍ଗ ଓ ଚେକା, ତବଲାରେ ବଜାଇ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ନଟୱରୀର ସଂଗ୍ରହ ଏହିପରି ଅନେକ ବୋଲକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗୁରୁ ବିହାରୀଲାଲଙ୍କ ରଚନା ବୋଲି ଦର୍ଶାଏ। ନଟୱରୀ ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ଏକ ବକ୍ତବ୍ୟରେ କୁମୁଦିନୀ ଲାଖିଆ ଏହି ଘରାନାର ବୋଲକୁ ଜୟପୁର ଓ ଲକ୍ଷ୍ନୌର ବୋଲଠାରୁ ଅଲଗା ବୋଲି ଦର୍ଶାନ୍ତି। ନଟୱରୀ ଅନୁସାରେ ବାରଟି ରଚନାର ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳା ବାରହଖଡ଼ୀ ମଧ୍ୟ ଜାନକୀପ୍ରସାଦଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ନଟୱରୀ ଏହି ଶୈଳୀର ଗତିକୁ ଗୀତିମୟ ଓ ସାବଲୀଳ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ତିନି ଗୁରୁ ହନୁମାନ ପ୍ରସାଦ, ବିହାରୀଲାଲ ଓ ଗୋପାଲଜୀ ଏହି ଶୈଳୀକୁ ଉତ୍ତର ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଥିଲେ। ଗୋପାଲଜୀ ଲାହୋରରେ ବସବାସ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ସମୟରେ ଘରାନାକୁ ଲାହୋର ଘରାନା, ପଞ୍ଜାବ ଘରାନା ବା ଗୋପାଲଜୀ କା ଘରାନା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଓ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଅଭିନେତା ଆଶିକ ହୁସେନ ୧୯୪୯ରେ ପାକିସ୍ତାନ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଏହି ପରମ୍ପରା ହଜାରୀଲାଲଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଥିଲେ, ଏବଂ ହଜାରୀଲାଲ ମଞ୍ଚରେ ଏହାକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିଥିଲେ। ହଜାରୀଲାଲ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟା ଓ ପତ୍ନୀ ସୁନୟନା ହଜାରୀଲାଲଙ୍କ ସଂସ୍ଥା ନଟୱରୀ ସୁନୟନାଙ୍କୁ ଆଜି ଏହି ପରମ୍ପରାର ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି କହେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରାଟି ସୁଖଦେବ ମହାରାଜଙ୍କ ପରିବାର ଦେଇ ଚାଲେ। ସୁଖଦେବ ମହାରାଜ ନିଜ ଝିଅ ସିତାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ। ସିତାରା ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ନୌର ଗୁରୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ଶିଖିଥିଲେ, ଏବଂ ସମାଲୋଚକ ବିଜୟ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ଘରାନାର ଛାପ ଦେଖନ୍ତି। ସ୍କ୍ରୋଲର ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଲେଖା ତାଙ୍କୁ ଘରାନାର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ସାହୀ ସମର୍ଥକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣିଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର

• ଜାନକୀପ୍ରସାଦ, ଘରାନାର ନିଜ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବୋଲି ମାନ୍ୟ
• ହନୁମାନ ପ୍ରସାଦ, କାଶ୍ମୀର, ପଟିୟାଲା ଓ ବୀକାନେରର ଦରବାରୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ, ପରେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଗୁରୁ (୧୮୭୨ରୁ ୧୯୫୨)
• ବିହାରୀଲାଲ, ଇନ୍ଦୋରର ଦରବାରୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଏବଂ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ କେସରବାଈ କେରକରଙ୍କ ଗୁରୁ (୧୮୬୪ରୁ ୧୯୩୮)
• ଗୋପାଲଜୀ, ଏହି ଶୈଳୀକୁ ଲାହୋର ନେଇଥିବା ଗୁରୁ (ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୩୨)
• ହଜାରୀଲାଲ, ଜାନକୀପ୍ରସାଦ ଧାରାକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିଥିବା ଗୁରୁ (ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୯୨)
• ସୁନୟନା ହଜାରୀଲାଲ, ନଟୱରୀର ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ଜାନକୀପ୍ରସାଦ ଧାରାର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ, କଥକ ପାଇଁ ୨୦୦୩ର ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର
• ସୁଖଦେବ ମହାରାଜ, ବନାରସର ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରାର ମୁଖ୍ୟ, ଜୟସୱାଲ ଓ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ (୨୦୨୩) ମତରେ ସହ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା
• ସିତାରା ଦେବୀ, ନର୍ତ୍ତକୀ, ସୁଖଦେବ ମହାରାଜଙ୍କ ଝିଅ ଓ ଶିଷ୍ୟା (୧୯୨୦ରୁ ୨୦୧୪)

ଉତ୍ସ

• Margaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)
• Jaiswal ଓ Upadhyay, The Banaras Gharana of Kathak Dance: A Study from the Past to Present, ShodhKosh Journal of Visual and Performing Arts (2023)
• Natawari, ଜାନକୀପ୍ରସାଦ ଘରାନାର ଇତିହାସ, ସଂଗ୍ରହ ଓ ଶୈଳୀ ପୃଷ୍ଠା
• Vijay Shanker, About Sitara Devi, the Queen of Kathak, Bhavan's Journal (2022)
• Scroll.in, ସିତାରା ଦେବୀଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଲେଖା (2014)
• Sangeet Natak Akademi, ପୁରସ୍କାରପ୍ରାପ୍ତ ସୁନୟନା ହଜାରୀଲାଲଙ୍କ ପ୍ରୋଫାଇଲ