କଥକ

କଥକ ହେଉଛି ଉତ୍ତର ଭାରତର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ପରମ୍ପରା, ଏହାର ଜଟିଳ ପାଦ କାର୍ଯ୍ୟ, ଦ୍ରୁତ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ (ଚକ୍କର), ଏବଂ ମୁଦ୍ରା ଓ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ କାହାଣୀ କହିବା ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା। ନାମଟି କଥା (ଗଳ୍ପ) ରୁ ଆସିଛି, ଯାହା ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ନୃତ୍ୟ ଏବଂ ମାଇମ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ କହୁଥିବା ଭ୍ରମଣକାରୀ କାହାଣୀକାର (କଥାକାର) ଙ୍କ ସହ ଏହି ରୂପର ମୂଳ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ମନ୍ଦିର-ଆଧାରିତ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ରୂପ ଭଳି ନୁହେଁ, କଥକ ହିନ୍ଦୁ ଭକ୍ତି ଏବଂ ଇସଲାମିକ୍ ରାଜସଭା ଉଭୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା, ମୁଘଲ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ସମୟରେ ପାର୍ସୀ ଏବଂ ମଧ୍ୟ ଏସିଆ ପ୍ରଭାବ ଗ୍ରହଣ କଲା।

ଏହି ଦ୍ୱୈତ ଐତିହ୍ୟ କଥକକୁ ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଚରିତ୍ର ଦିଏ: ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାର ଭକ୍ତିମୂଳକ ଭକ୍ତି ବିଷୟବସ୍ତୁ ମୁଘଲ ରାଜସଭାରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ବିମୂର୍ତ୍ତ ଲୟାତ୍ମକ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଏବଂ ସଙ୍ଗତ ସଂଯମ ସହ ମିଶ୍ରିତ। ମନ୍ଦିର ନୃତ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟମୂଳକ ଭଙ୍ଗୀ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲାବେଳେ, ରାଜସଭା ନୃତ୍ୟ ସମକାଳୀନ କଥକକୁ ବିଶିଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଦକ୍ଷ ପାଦ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ବିକଶିତ କଲା। ଉଭୟ ଧାରା ଏହି ରୂପର ସମୃଦ୍ଧିରେ ଯୋଗଦାନ କରେ।

"କଥକରେ, ପାଦ ଗଣିତ କହେ ଯେତେବେଳେ ମୁଖ କବିତା କହେ—ଲୟ ଏବଂ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ନିରନ୍ତର ବାର୍ତ୍ତାଳାପରେ।"

ଘରାନା ପ୍ରଣାଳୀ

କଥକ ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଘରାନା (ବିଦ୍ୟାଳୟ କିମ୍ବା ବଂଶ) ମାଧ୍ୟମରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଏକ ସହର ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶୈଳୀଗତ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବିଶିଷ୍ଟ। ଅବଧର ନବାବଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପୋଷିତ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନା ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି (ଭାବ), ଏବଂ ଗତିର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଏହାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ନୌର ନବାବୀ ସଂସ୍କୃତିର ରାଜସଭା ପରିଷ୍କାର ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ, ରୋମାଣ୍ଟିକ ବିଷୟ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ abhinaya ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ସହ।

ଜୟପୁର ଘରାନା ରାଜପୁତ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଦ କାର୍ଯ୍ୟ, ଜଟିଳ ଲୟାତ୍ମକ ଧରଣ, ଏବଂ ଟେକ୍ନିକାଲ ଦକ୍ଷତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଏହାର ଅଭ୍ୟାସକାରୀମାନେ ଆଥଲେଟିକ୍ ଗତି ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ତତ୍କାର (ପାଦ କାର୍ଯ୍ୟ) ଅଂଶକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି। ବାରାଣସୀ ଘରାନା (ବେଳେବେଳେ ଜାନକପୁରୀ କୁହାଯାଏ) ପୂର୍ବ ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରା ସହ ଘନିଷ୍ଠ ସଂଯୋଗ ବଜାୟ ରଖେ, ଭକ୍ତିମୂଳକ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଏବଂ କଥକ କାହାଣୀ କହିବାର ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ ମୂଳ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।

ଟେକ୍ନିକାଲ ଶବ୍ଦଭଣ୍ଡାର

ତତ୍କାର ଲୟାତ୍ମକ ଭିତ୍ତି ଗଠନ କରେ—ଗୋଡ଼ ଗୁଣ୍ଠି ଘଣ୍ଟି (ଘୁଙ୍ଗୁରୁ) ଦ୍ୱାରା ମାଟି ବିପକ୍ଷରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଦ୍ରୁତ ପାଦ କାର୍ଯ୍ୟ ଧରଣ। ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀମାନେ ପ୍ରତି ଗୋଡ଼ ଗୁଣ୍ଠିରେ 100 ରୁ 200 ଘଣ୍ଟି ପିନ୍ଧନ୍ତି, କଥକକୁ ଅଲଗା କରୁଥିବା ବିଶିଷ୍ଟ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ପାଦ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଟିଳ ଲୟାତ୍ମକ ରଚନା (ଟୁକଡ଼ା, ଟୋଡ଼ା, ପରନ) ଅନୁସରଣ କରେ ଯାହା ସମୟ ଚକ୍ର (taal) ବିପକ୍ଷରେ ଖେଳେ, ଗତି ଏବଂ ଲୟ ମଧ୍ୟରେ ଜଟିଳ ଗାଣିତିକ ସମ୍ପର୍କ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଚକ୍କର (ଘୂର୍ଣ୍ଣନ) ଟେକ୍ନିକାଲ ଦକ୍ଷତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ, ଦକ୍ଷ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀମାନେ ସଠିକ ଅକ୍ଷ ବଜାୟ ରଖି ଏବଂ ଠିକ୍ ସମ୍ (ଚକ୍ରର ପ୍ରଥମ ବିଟ୍) ରେ ସମାପ୍ତ କରି ଡଜନ ଡଜନ ଦ୍ରୁତ ମୋଡ଼ କରନ୍ତି। ଗତ ଏବଂ ଗତ ଭାବ ଚରିତ୍ର ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତି ଚିତ୍ରଣ କରିବାକୁ ମାଇମ୍ ଏବଂ ମୁଦ୍ରା ନିୟୋଜନ କରେ। ଠୁମରି ଏବଂ ଭଜନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସୂକ୍ଷ୍ମ ମୁଖ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ମୁଦ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିମୂଳକ (abhinaya) ମାତ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ।

ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର

ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନାର ବିରଜୁ ମହାରାଜ (1938-2022) ଆଧୁନିକ ଯୁଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥକ କଳାକାର ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିମୂଳକତା, ନୃତ୍ୟ ରଚନା ଅଭିନବତା, ଏବଂ ପିଢ଼ିକୁ ଆକାର ଦେଇଥିବା ଶିକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। ସେମାନଙ୍କ ପିତା ଅଚ୍ଛନ ମହାରାଜ ଏବଂ କାକାମାନେ ଶମ୍ଭୁ ମହାରାଜ ଏବଂ ଲଚ୍ଛୁ ମହାରାଜ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଗୁରୁଙ୍କ ପୂର୍ବ ପିଢ଼ି ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଥିଲେ। ସୀତାରା ଦେବୀ (1920-2014) ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଟେକ୍ନିକ୍ ଏବଂ ମଞ୍ଚ ଉପସ୍ଥିତି ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ ଥିଲେ। ସମକାଳୀନ ଅଭ୍ୟାସକାରୀମାନେ ଘରାନା ପରମ୍ପରା ବଜାୟ ରଖିବାବେଳେ ନୂତନ ନୃତ୍ୟ ରଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ରୂପ ବିକଶିତ କରିବା ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି।

ସମକାଳୀନ ଅଭ୍ୟାସ

କଥକ ଆଜି ଏହାର ଦ୍ୱୈତ ପରିଚୟ ବଜାୟ ରଖେ—ସୋଲୋ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାବେଳେ ଥିଏଟର, ଫିଲ୍ମ, ଏବଂ ସହଯୋଗୀ ପ୍ରକଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ ହେଉଛି। ଅନ୍ୟ ନୃତ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ସଂଗୀତ ରୂପ ସହ ଏହି ରୂପର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସୁସଙ୍ଗତତା ଫ୍ଲାମେନ୍କୋ, ଟ୍ୟାପ୍, ଏବଂ ସମକାଳୀନ ନୃତ୍ୟ ସହ ସୃଜନାତ୍ମକ ସଂଳାପ ସକ୍ଷମ କରିଛି। ତାଲିମ ଘରାନା ପରମ୍ପରାରେ ମୂଳଭୂତ ରହେ, ଛାତ୍ରମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଗୁରୁଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଂଶ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି।