ଫରୁଖାବାଦ ଘରାନା ଉତ୍ତର ଭାରତୀୟ ତବଲା ବାଦନର ଏକ ଘରାନା, ଯାହା ୧୮ଶ ବା ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ହାଜୀ ବିଲାୟତ ଅଲି ଖାନଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା; ସେ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନାର ବକ୍ସୁ ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ନାମଟି ଆଜିର ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ଫରୁଖାବାଦ ସହରରୁ ଆସିଛି। ଅଧିକାଂଶ ଲେଖକ ନାମ ନେଉଥିବା ଛଅଟି ତବଲା ଘରାନା ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଗୋଟିଏ; ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦିଲ୍ଲୀ, ଅଜରାଡ଼ା, ଲକ୍ଷ୍ନୌ, ବନାରସ ଓ ପଞ୍ଜାବ। ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକରେ ଏହାର ଭିନ୍ନ ବନାନ ମଧ୍ୟ ମିଳେ (Farukhabad, Farukkhabad), ଏବଂ ଦେବନାଗରୀ ଲିପିରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ନାମ ଲେଖାଯାଏ।
ବିଲାୟତ ଅଲି ବକ୍ସୁ ଖାନଙ୍କ ଜ୍ୱାଇଁ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ୨୦୨୨ରେ ନାଦ-ନର୍ତ୍ତନ ପତ୍ରିକାରେ ଲେଖିଥିବା ନିଖିଲ ଭଗତ, କିମ୍ବା ତବଲା ବାଦକ ଓ ଇତିହାସକାର ଅନୀଶ ପ୍ରଧାନ, କେହି ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ତାରିଖ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଲୋକପ୍ରିୟ ସନ୍ଦର୍ଭଗୁଡ଼ିକ ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରୁ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ସମୟ କହନ୍ତି। ଭଗତ ବିଲାୟତ ଅଲିଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବୋଲି କହନ୍ତି ଏବଂ ଫରୁଖାବାଦକୁ ଲକ୍ଷ୍ନୌର ଏକ ଶାଖା ବୋଲି ଗଣନ୍ତି, ଯାହାର ମୂଳ ପୂରବ ବାଜ, ଅର୍ଥାତ୍ ଖୋଲା, ଗୁଞ୍ଜରିତ ଆଘାତର ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳୀୟ ଶୈଳୀ।
ବାଦକମାନେ ଡାହାଣ ଢୋଲର ଚମଡ଼ା ଆବରଣର କିନାର (ଧାର) ଓ ଲବ ବା ସୁର, ଅର୍ଥାତ୍ ମଝି ଭାଗ, ଉଭୟରେ ଆଘାତ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଗୁଞ୍ଜରିତ ପୂରବ ଆଘାତ ଦିଲ୍ଲୀ ବାଜର ବନ୍ଦ ଆଙ୍ଗୁଠି ଆଘାତ ସହିତ ମିଶେ। ପ୍ରଧାନ ଫରୁଖାବାଦକୁ ଏକ ଖୁଲା ବା ଖୋଲା ବାଜ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହାର ରଚନା ବନ୍ଦ ଓ ଖୋଲା ଶୈଳୀ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧେ। ସ୍ଥିର ରଚନା ଗତ ଭଣ୍ଡାରର କେନ୍ଦ୍ରରେ ରହେ; ଭଣ୍ଡାରରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଗତ ଅଛି, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଖରେ ପରନ, ଅର୍ଥାତ୍ ପଖାୱଜ ଢଙ୍ଗର ରଚନା, ଓ ଚଲନ ରହେ। ଭଗତ ଲେଖନ୍ତି ଯେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବାଦକମାନେ ଗତ-ତୋଡ଼ା ଖୋଲା ହାତରେ ବଜାଉଥିଲେ, ଏବଂ ପେଶକାର ଓ କାଇଦା ପରେ ଭଣ୍ଡାରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା। ଅହମଦ ଜାନ ଥିରକୱା ଫରୁଖାବାଦ ବାଦନକୁ ‘ଶୁଦ୍ଧ ତବଲା’ ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ଯାହା ନକ୍କାରା ଓ ଢୋଲର ଧ୍ୱନିରୁ ମୁକ୍ତ।
ମୁନୀର ଖାନ ବଂଶ ଅନୁସାରେ ଏହି ଘରାନାର ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ଘରାନାର ଅନେକ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ତାଲିମ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଲଲିୟାନା ଘରାନା, କିମ୍ବା ବମ୍ବେରେ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଦାନ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ବମ୍ବେ (Bambai) ଘରାନା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଭଣଜା ଅମୀର ହୁସେନ ଖାନ ତାଙ୍କ ପରେ ଖଲୀଫା ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଏହି ଶୈଳୀ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ। ଭଗତ ତାଙ୍କ କାଇଦା ଓ ରେଲାରେ ଦିଲ୍ଲୀର ଭାଷା ଓ ଫରୁଖାବାଦର ତାତ୍କ୍ଷଣିକ ସୃଜନ ଶୁଣନ୍ତି। ଅରବିନ୍ଦ ମୁଲଗାଓଁକର ଓ ନିଖିଲ ଘୋଷ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରା ମସୀତ ଖାନଙ୍କ ଦେଇ ଚାଲେ, ଯେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶ ଘୋଷଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ। ଅନିନ୍ଦୋ ଚାଟାର୍ଜୀ ତିନି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶ ଘୋଷଙ୍କ ପାଖରେ ଘରାନାର ବ୍ୟାକରଣ ଶିଖିଥିଲେ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବଂଶଧର କରାମତୁଲ୍ଲା ଖାନ ରବର୍ଟ ଗଟଲିବଙ୍କ ୧୯୭୭ର ତବଲା ସର୍ଭେରେ ଫରୁଖାବାଦର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- ହାଜୀ ବିଲାୟତ ଅଲି ଖାନ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ତାରିଖ ବିବାଦୀୟ
- ମୁନୀର ଖାନ, ଖଲୀଫା ଓ ଲଲିୟାନା ଶାଖାର ଉତ୍ସ, ୧୮୬୩ରୁ ୧୯୩୭
- ଅମୀର ହୁସେନ ଖାନ, ମୁନୀର ଖାନଙ୍କ ପରେ ଖଲୀଫା, ରଚନାକାର ଓ ଗୁରୁ
- ଅହମଦ ଜାନ ଥିରକୱା, ମୁନୀର ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ରାମପୁର ଦରବାରର ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ, ୧୮୯୧ ବା ୧୮୯୨ରୁ ୧୯୭୬
- ମସୀତ ଖାନ, ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶ ଘୋଷଙ୍କ ଗୁରୁ
- କରାମତୁଲ୍ଲା ଖାନ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ଧାରାର ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବାଦକ
- ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶ ଘୋଷ, ନିଖିଲ ଘୋଷ ଓ ଅନିନ୍ଦୋ ଚାଟାର୍ଜୀଙ୍କ ଗୁରୁ, ପଞ୍ଜାବ ଘରାନାରେ ମଧ୍ୟ ତାଲିମପ୍ରାପ୍ତ
- ନିଖିଲ ଘୋଷ, ୧୯୫୬ରେ ମୁମ୍ବାଇରେ ସଙ୍ଗୀତ ମହାଭାରତୀର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ୧୯୧୮ରୁ ୧୯୯୫
ଉତ୍ସ
- Nikhil Bhagat, ଅମୀର ହୁସେନ ଖାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଗବେଷଣା ପତ୍ର, Naad-Nartan Journal of Dance and Music, vol. 10, issue 1 (2022)
- Aneesh Pradhan, ଫରୁଖାବାଦ ଘରାନା ଓ ମୁନୀର ଖାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସ୍ତମ୍ଭ, Scroll (2016)
- Robert S. Gottlieb, The Major Traditions of North Indian Tabla Drumming (1977)
- Susheela Mishra, ଅହମଦ ଜାନ ଥିରକୱାଙ୍କ ସ୍ମୃତିଚାରଣ, Vijaya Parrikar Library
- Sangit Mahabharati, Mumbai, ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ନିଖିଲ ଘୋଷଙ୍କ ଜୀବନୀ
- Darbar Arts Culture Heritage Trust, ଅହମଦ ଜାନ ଥିରକୱା ଓ ଅନିନ୍ଦୋ ଚାଟାର୍ଜୀଙ୍କ ଶିଳ୍ପୀ ପ୍ରୋଫାଇଲ