ଗ୍ୱାଲିୟର ଘରାନା ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତରେ ଖ୍ୟାଲ ଗାୟନର ଏକ ଘରାନା। ଏହାର ନାମ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ୱାଲିୟରରୁ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଓ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସିନ୍ଧିଆ ଦରବାରରେ ଏହା ରୂପ ନେଇଥିଲା। ବନି ସି. ୱେଡ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଖ୍ୟାଲ ଘରାନାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦିଲ୍ଲୀ ଘରାନାର ପରିବାର ଏହି ସ୍ଥାନ ନିଜ ଧାରା ପାଇଁ ଦାବି କରେ। ଖ୍ୟାଲ ପୂର୍ବରୁ ରାଜା ମାନ ସିଂହ ତୋମରଙ୍କ ସମୟରେ (ଶାସନ ୧୪୮୬ରୁ ୧୫୧୬) ଗ୍ୱାଲିୟର ଧ୍ରୁପଦର ଏକ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା।
ଦୌଲତରାଓ ସିନ୍ଧିଆ (ଶାସନ ୧୭୯୪ରୁ ୧୮୨୭) ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ସେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗ୍ୱାଲିୟର ଶୈଳୀ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଏବଂ ସେହି ବିବରଣୀ ଏହାକୁ ଲଶ୍କରୀ ଖ୍ୟାଲ ବୋଲି କହେ। ଅନେକ ଉତ୍ସ ନତ୍ଥନ ପୀର ବକ୍ସଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାର ଶ୍ରେୟ ଦିଅନ୍ତି। ନତ୍ଥନ ପୀର ବକ୍ସଙ୍କ ନାତି ହଦ୍ଦୁ ଖାନ ଓ ହସ୍ସୁ ଖାନ ନିଜ ସମ୍ପର୍କୀୟ ନତ୍ଥୁ ଖାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଶୈଳୀ ଗଢ଼ିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ବିବରଣୀ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବୋଲି କହେ। ଘରାନାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଗାୟକ ବଡ଼େ ମହମ୍ମଦ ଖାନଙ୍କ ତାନ ଶିଖିବା ପାଇଁ ଦୁଇ ଭାଇ ମହାରାଜାଙ୍କ ସିଂହାସନ ତଳେ ଲୁଚିଥିଲେ। କାହାଣୀଟି କିମ୍ବଦନ୍ତୀ, ଏବଂ ବଡ଼େ ମହମ୍ମଦ ଖାନ କେବେ ଗ୍ୱାଲିୟର ଆସିଥିଲେ ସେ ବିଷୟରେ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଏକମତ ନୁହଁନ୍ତି।
ଗ୍ୱାଲିୟର ପଦ୍ଧତି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଗାୟକୀ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଠଟି ଉପାଦାନ ଉପରେ ଗଢ଼ା ଗାୟନ, ଏବଂ କେଉଁ ଆଠଟି ସେ ବିଷୟରେ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଏକମତ ନୁହଁନ୍ତି। ସ୍ଥିର ରଚନା ବନ୍ଦିଶ ପରିବେଷଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ: ଗାୟକ ଏହାର ଦୁଇ ଅଂଶ ସ୍ଥାୟୀ ଓ ଅନ୍ତରା ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ଗଠନରୁ ରାଗ ଗଢ଼ନ୍ତି। କଣ୍ଠ ତିନି ସପ୍ତକରେ ଖୋଲା ଓ ଭରପୂର, ଏବଂ ଆଲାପ, ଅର୍ଥାତ୍ ତାଳବିହୀନ ଉପକ୍ରମ, ଛୋଟ ରହେ। ଗାୟକମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ତାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱରର ଦ୍ରୁତ ଧାରା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଗମକ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭାରି ଦୋହଲନ ସହିତ ଗାଉଥିବା ସପାଟ ତାନ ଏବଂ ତିନି ସପ୍ତକ ବ୍ୟାପୀ ତାନ ଅଛି। ଅନେକ ବିବରଣୀ ଭଣ୍ଡାରରେ ଟପ୍ପା ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ଗ୍ୱାଲିୟରର ପଣ୍ଡିତ ପରିବାର ଟପ-ଖ୍ୟାଲ ଓ ବନ୍ଦିଶୀ ଠୁମରୀ ଯୋଡ଼େ।
ଘରାନା ନତ୍ଥନ ପୀର ବକ୍ସଙ୍କଠାରୁ ନିସ୍ସାର ହୁସେନ ଖାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ମୁସଲମାନ ପାରିବାରିକ ଧାରା ଦେଇ, ଏବଂ ଗ୍ୱାଲିୟର ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ହିନ୍ଦୁ ଧାରା ଦେଇ ଆଗକୁ ଗଲା। ଅନ୍ୟ ଘରାନାଗୁଡ଼ିକ ଏଥିରୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ: ଆଗ୍ରା ଘରାନାର ଘଗ୍ଗେ ଖୁଦା ବକ୍ସ ନତ୍ଥନ ପୀର ବକ୍ସଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିଥିଲେ, ଏବଂ ରାମପୁର-ସହସୱାନର ଇନାୟତ ହୁସେନ ଖାନ, ନିଜ ପରିବାରର ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ, ହଦ୍ଦୁ ଖାନଙ୍କ ଝିଅଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ନତ୍ଥୁ ଖାନଙ୍କ ପୋଷ୍ୟପୁତ୍ର ନିସ୍ସାର ହୁସେନ ଖାନ ୧୮୮୬ରୁ ୧୯୧୬ରେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଣ୍ଡିତ ପରିବାର ସହିତ ରହିଥିଲେ ଏବଂ ଶଙ୍କର ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ। ଶଙ୍କର ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପୁଅ କୃଷ୍ଣରାଓ ଶଙ୍କର ପଣ୍ଡିତ ୧୯୧୪ରେ ଗ୍ୱାଲିୟରରେ ଶଙ୍କର ଗନ୍ଧର୍ବ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବାଲକୃଷ୍ଣବୁଆ ଇଚଲକରଞ୍ଜୀକର ଏହି ଶୈଳୀ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଦିଗମ୍ବର ପଲୁସ୍କର ୧୯୦୧ରେ ଲାହୋରରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- ନତ୍ଥନ ପୀର ବକ୍ସ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବୋଲି ମାନ୍ୟ, ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷରୁ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭ
- ହଦ୍ଦୁ ଖାନ, ନତ୍ଥନ ପୀର ବକ୍ସଙ୍କ ନାତି, ମୃତ୍ୟୁ ୧୮୮୩
- ହସ୍ସୁ ଖାନ, ନତ୍ଥନ ପୀର ବକ୍ସଙ୍କ ନାତି ଓ ହଦ୍ଦୁ ଖାନଙ୍କ ଭାଇ
- ନିସ୍ସାର ହୁସେନ ଖାନ, ନତ୍ଥୁ ଖାନଙ୍କ ପୋଷ୍ୟପୁତ୍ର ଓ ପଣ୍ଡିତ ପରିବାରର ଗୁରୁ, ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୧୬
- ବାଲକୃଷ୍ଣବୁଆ ଇଚଲକରଞ୍ଜୀକର, ଘରାନାର ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଧାରାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା
- ବିଷ୍ଣୁ ଦିଗମ୍ବର ପଲୁସ୍କର, ବାଲକୃଷ୍ଣବୁଆ ଇଚଲକରଞ୍ଜୀକରଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ୧୮୭୨ରୁ ୧୯୩୧
- କୃଷ୍ଣରାଓ ଶଙ୍କର ପଣ୍ଡିତ, ଗ୍ୱାଲିୟରରେ ଶଙ୍କର ଗନ୍ଧର୍ବ ବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୮୯
- ମାଲିନୀ ରାଜୁରକର, ଘରାନାର କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ
ଉତ୍ସ
- Mukund Lath, What is Khyal? A Critique of Wade's Khyal, NCPA Quarterly Journal (1988)
- Amar Farooqui, Mihirakula to Marathas to Madhya Pradesh: The Brief History of Gwalior, Sahapedia
- Samrat Bhattacharjee, Gharana and its Colour of Ornamentation, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2025)
- Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2020)
- Meeta Pandit, Gwalior's Musical Heritage, Sahapedia
- Aneesh Pradhan, କୃଷ୍ଣରାଓ ଶଙ୍କର ପଣ୍ଡିତ (2014) ଓ ଗାନ୍ଧର୍ବ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ (2018) ବିଷୟରେ Scroll ସ୍ତମ୍ଭ