ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନା କଥକ ନୃତ୍ୟର ଏକ ଘରାନା, ଯାହା ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅୱଧର ଶେଷ ନବାବ ୱାଜିଦ ଅଲି ଶାହଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ଲକ୍ଷ୍ନୌରେ ଏହାର ଦରବାରୀ ରୂପ ନେଇଥିଲା। କାଟାର୍ଜିନା ସ୍କିବା ଏହାକୁ ଜୟପୁର ଓ ବନାରସ ସହିତ ତିନି ମୁଖ୍ୟ କଥକ ଘରାନା ମଧ୍ୟରେ ଗଣନ୍ତି। ଏହି ଘରାନାକୁ କାଲକା-ବିନ୍ଦାଦୀନ ଘରାନା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଭାଇ ବିନ୍ଦାଦୀନ ମହାରାଜ ଓ କାଲକା ପ୍ରସାଦଙ୍କ ନାମରେ, ଯାହାଙ୍କୁ ପାରିବାରିକ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ ବିବରଣୀ ନବାବଙ୍କ ଦରବାରରେ ରଖେ। ସ୍କିବାଙ୍କ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ମାର୍ଗାରେଟ ୱାକର ଦେଖିଥିଲେ ଯେ ନବାବଙ୍କ ଦରବାରୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀମାନେ ଭଗତ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ ଏବଂ ନବାବଙ୍କ ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକ କଥକ ସମୁଦାୟ ବା ଏହି ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ନାମ ନିଏ ନାହିଁ।
ବିରଜୁ ମହାରାଜଙ୍କ ସଂସ୍ଥା କଳାଶ୍ରମ ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରା ଏହି ଧାରାକୁ ପ୍ରୟାଗରାଜ (ଏଲାହାବାଦ) ନିକଟସ୍ଥ ହଣ୍ଡିଆର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଈଶ୍ୱରୀ ପ୍ରସାଦଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଜେ, ଯାହାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ସ୍ୱପ୍ନରେ କଥକକୁ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ କହିଥିଲେ। ବିରଜୁ ମହାରାଜ ସ୍କିବାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଏଲାହାବାଦ ନିକଟସ୍ଥ କିଚିକିଲା ଗାଁରୁ ଆସିଥିଲେ। ଅନେକ ପିଢ଼ି ପରେ, ପାରିବାରିକ ବିବରଣୀ ଦୁର୍ଗା ପ୍ରସାଦଙ୍କୁ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ବାପା ଏବଂ ଠାକୁର ପ୍ରସାଦଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ବା ମା’ଙ୍କ ଭାଇ ବୋଲି କହେ। କୌକବ କାଦେର ଓ ସଜ୍ଜାଦ ଅଲି ମିର୍ଜାଙ୍କ ଲିଖିତ ୱାଜିଦ ଅଲି ଶାହଙ୍କ ଜୀବନୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଠାକୁର ପ୍ରସାଦଙ୍କ ପୁଅ ବୋଲି କହେ। ଦୁଇଟି ବିବରଣୀ ଠାକୁର ପ୍ରସାଦଙ୍କୁ ନବାବଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଗୁରୁ ବୋଲି କହେ, ଯଦିଓ ଜୀବନୀଟି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ ଯେ ରାଜାଙ୍କ ନିଜ ଲେଖାରେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ନାମ କିମ୍ବା କଥକର ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ।
ସ୍କିବା ଦେଖନ୍ତି ଯେ ଲକ୍ଷ୍ନୌର ଗୁରୁମାନେ ଭାବ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ ଓ ମୂକାଭିନୟ ଜରିଆରେ ପ୍ରକାଶିତ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି, ଅଥଚ ଜୟପୁରର ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀମାନେ ଗତି ଓ ପାଦଚାଳନା ଉପରେ ଜୋର ଦିଅନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ନୌର ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀମାନେ ଠୁମରୀ ଓ ଗଜଲର ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଗୀତର ଶବ୍ଦ ଉପରେ ତାତ୍କ୍ଷଣିକ ସୃଜନ କରନ୍ତି; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଶାହ ଏହି ଅଭ୍ୟାସକୁ ୧୮ଶ ଓ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଲକ୍ଷ୍ନୌର କଥକ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଓ ତୱାୟଫମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଜନ୍ତି। ସୁନୀଲ କୋଠାରୀ ନଜାକତ, ଅର୍ଥାତ୍ କୋମଳତା, ଓ ଖୁବସୁରତି, ଅର୍ଥାତ୍ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ନୌର ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ପୋଷାକ ମୁସଲମାନ ଓ ପାରସ୍ୟ ପୋଷାକରୁ ପ୍ରେରିତ, ଚୁଡ଼ିଦାର ପାଇଜାମା ଉପରେ ଅଙ୍ଗରଖା ସହିତ। ତବଲା ବାଦକ ଓ ଇତିହାସକାର ଅନୀଶ ପ୍ରଧାନ ସୂଚାନ୍ତି ଯେ ଲକ୍ଷ୍ନୌରେ କଥକର ଲୋକପ୍ରିୟତା ହୁଏତ ସହରର ତବଲା ଘରାନାର ଖୋଲା ବା ଖୁଲା ଶୈଳୀର ଆରମ୍ଭକୁ ସୂଚାଏ।
କାଲକା ପ୍ରସାଦଙ୍କ ପୁଅ ଅଚ୍ଛନ, ଲଚ୍ଛୁ ଓ ଶମ୍ଭୁ ମହାରାଜ ଏହି ଧାରାକୁ ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀକୁ ନେଇଥିଲେ। ୱାକର ଦର୍ଶାନ୍ତି ଯେ ୧୯୩୦ ଦଶକର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ନିର୍ମଲା ଜୋଶୀଙ୍କ ଦିଲ୍ଲୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ କଥକ ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଆସିଥିଲେ, ଏବଂ ନୃତ୍ୟ ଉପରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଓ ଜୟପୁରରୁ ରାଜଧାନୀକୁ ଚାଲିଗଲା। ଅଚ୍ଛନଙ୍କ ପୁଅ ବିରଜୁ ମହାରାଜ ନିଜ ବାପା ଓ ତା’ପରେ ବାପାଙ୍କ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ପାଖରେ ତାଲିମ ନେଇଥିଲେ। ୨୦୧୦ରେ ୱାକର ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଶୈଳୀର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରାମାଣିକ ଗୁରୁ ବୋଲି କହିଥିଲେ। ସେ ଦିଲ୍ଲୀର କଥକ କେନ୍ଦ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୯୮ରେ ସେଠାରେ କଳାଶ୍ରମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- ଠାକୁର ପ୍ରସାଦ, ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀ, ୱାଜିଦ ଅଲି ଶାହଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଗୁରୁ ଭାବେ ନାମିତ; ପାରିବାରିକ ବିବରଣୀରେ ବିନ୍ଦାଦୀନ ମହାରାଜ ଓ କାଲକା ପ୍ରସାଦଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ବା ମା’ଙ୍କ ଭାଇ, ଅନ୍ୟ ବିବରଣୀରେ ସେମାନଙ୍କ ବାପା
- ଦୁର୍ଗା ପ୍ରସାଦ, ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀ, ପାରିବାରିକ ବିବରଣୀରେ ବିନ୍ଦାଦୀନ ମହାରାଜ ଓ କାଲକା ପ୍ରସାଦଙ୍କ ବାପା
- ବିନ୍ଦାଦୀନ ମହାରାଜ, ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଅବଜର୍ଭରର ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ୧୮୩୦ରୁ ୧୯୧୮, କାଲକା-ବିନ୍ଦାଦୀନ ଧାରାର ସହ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଓ ଠୁମରୀ ରଚନାକାର
- କାଲକା ପ୍ରସାଦ, ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀ, କାଲକା-ବିନ୍ଦାଦୀନ ଧାରାର ସହ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଏବଂ ଅଚ୍ଛନ, ଲଚ୍ଛୁ ଓ ଶମ୍ଭୁ ମହାରାଜଙ୍କ ବାପା
- ଅଚ୍ଛନ ମହାରାଜ, କାଲକା ପ୍ରସାଦଙ୍କ ପୁଅ, ବିରଜୁ ମହାରାଜଙ୍କ ବାପା ଓ ଗୁରୁ
- ଲଚ୍ଛୁ ମହାରାଜ, ୧୯୦୧ରୁ ୧୯୭୮, ଲକ୍ଷ୍ନୌର କଥକ କେନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଓ ବିରଜୁ ମହାରାଜଙ୍କ ଗୁରୁ
- ଶମ୍ଭୁ ମହାରାଜ, ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୭୦, ୧୯୫୫ରୁ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ, ବିରଜୁ ମହାରାଜଙ୍କ ଗୁରୁ
- ବିରଜୁ ମହାରାଜ, ୧୯୩୮ରୁ ୨୦୨୨, ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଶୈଳୀର ପ୍ରାମାଣିକ ଗୁରୁ ଓ କଳାଶ୍ରମର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା
ଉତ୍ସ
- Katarzyna Skiba, Cultural Geography of Kathak Dance: Streams of Tradition and Global Flows, Cracow Indological Studies 18 (2016)
- Margaret Walker, Revival and Reinvention in India's Kathak Dance, MUSICultures 37 (2010)
- Purnima Shah, Performance of Thumri in Kathak Dance, Asian Theatre Journal 40 (2023)
- Ashish Mohan Khokar, Shambhu Maharaj, Sahapedia
- Sunil Kothari, Early memories of encounters with Birju Maharaj, Narthaki (2020)
- Kalashram, ବିରଜୁ ମହାରାଜଙ୍କ ଜୀବନୀ (ପାରିବାରିକ ବିବରଣୀ)