ମୈହର ଘରାନା ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ଯନ୍ତ୍ରସଙ୍ଗୀତର ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ଘରାନା, ଯାହା ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତର ଛୋଟ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମୈହରରେ, ଆଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ, ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା। ସିତାରରେ ଏହାର ଧାରା ରବି ଶଙ୍କର ଓ ନିଖିଲ ବାନାର୍ଜୀଙ୍କ ଦେଇ ଚାଲେ, ଏବଂ ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ଝିଅ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀ ସୁରବାହାରରେ ଏହାକୁ ଆଗକୁ ନେଇଥିଲେ। ମୈହରର ସେହି ଶିକ୍ଷା ସରୋଦ ବାଦକ ଓ ବଂଶୀ ବାଦକ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।
ଅନେକ ବାଦ୍ୟ ଶିଖାଉଥିବା ସରୋଦ ବାଦକ ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନ ମୈହରରେ ଏହି ଘରାନା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଅଧିକାଂଶ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ସେ ୧୯୧୮ରେ ସେଠାରେ ଦରବାରୀ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ହୋଇଥିଲେ, ଯଦିଓ ଦରବାର ନାମକ କଳା ସଂସ୍ଥାର ଶିଳ୍ପୀ ପ୍ରୋଫାଇଲ ୧୯୦୭ ଦିଏ। ଦରବାର ପାଇଁ ଲେଖୁଥିବା ଜମୀଲା ସିଦ୍ଦିକୀ ମୈହର ପରମ୍ପରାକୁ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପୂର୍ବର ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞଙ୍କ ନାମ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତାନସେନଙ୍କ ଧାରାର ବୀଣା ବାଦକ, ରାମପୁରର ୱଜୀର ଖାନଙ୍କ ପାଖରେ ତାଙ୍କ ତାଲିମ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଲି ଆକବର ଖାନଙ୍କ ସରୋଦ ଧାରା ସେନିୟା-ମୈହର ଘରାନାର ଅନ୍ତର୍ଗତ।
ନିଖିଲ ବାନାର୍ଜୀ ୧୯୮୬ରେ ଆଇରା ଲ୍ୟାଣ୍ଡଗାର୍ଟେନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ସୁରସିଙ୍ଗାର, ସୁରବାହାର ଓ ବୀଣାର ଶୈଳୀ ସିତାର ଓ ସରୋଦକୁ ଆଣିଥିଲେ। ବାଂଲାପିଡିଆ ଅନୁସାରେ ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନ ସିତାରରେ ସରୋଦ କୌଶଳ ପ୍ରୟୋଗ କରି ସିତାର ବାଦନକୁ ବଦଳାଇଥିଲେ। ସେହି ସାକ୍ଷାତକାରରେ ବାନାର୍ଜୀ କହିଥିଲେ ଯେ ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନ ଖରଜ ଆଣିଥିଲେ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିମ୍ନ ସା, ଆଧାର ସ୍ୱର ପାଇଁ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ମୋଟା ତାର। ଗେଲର Encyclopedia of India ରବି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଏହି ନିମ୍ନ ସ୍ୱରର ତାରର ବ୍ୟବହାରକୁ ପ୍ରଚାର କରିବାର ଶ୍ରେୟ ଦିଏ।
ରବି ଶଙ୍କର ୧୯୩୮ରେ ମୈହରରେ ଅଧ୍ୟୟନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ପ୍ରାୟ ସାତ ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୪୧ରେ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ଗେଲର Encyclopedia of World Biography ପାଶ୍ଚାତ୍ୟରେ ଭାରତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରାକୁ ପରିଚିତ କରାଇବାରେ ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେୟ ଦିଏ। ନିଖିଲ ବାନାର୍ଜୀ (୧୯୩୧ରୁ ୧୯୮୬) ୧୯୪୭ରେ ପ୍ରାୟ ୧୪ ବା ୧୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ମୈହର ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ତା’ପରେ ସେ ବମ୍ବେରେ ଚାରି ବା ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଅଲି ଆକବର ଖାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିଥିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀଙ୍କ ପାଖରେ ପାଠ ନେବା ଜାରି ରଖିଥିଲେ; ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀ ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ପାଠରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ସୁରବାହାର ଧରିଥିଲେ। ବାଂଲାପିଡିଆ ସିତାର ବାଦକ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଲ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣେ।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ସରୋଦ ବାଦକ ଓ ମୈହରର ଦରବାରୀ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ
- ରବି ଶଙ୍କର, ସିତାର, ୧୯୩୮ରୁ ମୈହରରେ
- ନିଖିଲ ବାନାର୍ଜୀ (୧୯୩୧ରୁ ୧୯୮୬), ସିତାର, ୧୯୪୭ରୁ ମୈହରରେ
- ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀ, ସୁରବାହାର, ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ଝିଅ ଏବଂ ନିଖିଲ ବାନାର୍ଜୀଙ୍କ ଜଣେ ଗୁରୁ
- ଅଲି ଆକବର ଖାନ, ସରୋଦ, ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ପୁଅ, ଯେ ବମ୍ବେରେ ନିଖିଲ ବାନାର୍ଜୀଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ
- ଇନ୍ଦ୍ରନୀଲ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ, ସିତାର, ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ
ଉତ୍ସ
- Ira Landgarten, ନିଖିଲ ବାନାର୍ଜୀଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତକାର (1986), Raga Records ପୁସ୍ତିକା (1991)
- Mobarak Hossain Khan ଓ Reenat Fauzia, Alauddin Khan ଓ Ali Akbar Khan ଶୀର୍ଷକ ପ୍ରବିଷ୍ଟି, Banglapedia (Asiatic Society of Bangladesh)
- Encyclopedia of India ଓ Encyclopedia of World Biography (Gale), Ravi Shankar ଓ Ali Akbar Khan ଶୀର୍ଷକ ପ୍ରବିଷ୍ଟି
- Darbar, ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ଉପରେ ଜମୀଲା ସିଦ୍ଦିକୀଙ୍କ ଲେଖା ଓ ତାଙ୍କ ଶିଳ୍ପୀ ପ୍ରୋଫାଇଲ
- Tanvir A. Khan, ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ଉପରେ ଲେଖା, The Daily Star, Dhaka (2012)