ସେନିୟା-ମୈହର ଘରାନା ହେଉଛି ସରୋଦର ସେହି ବଂଶଧାରା, ଯାହା ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ଯନ୍ତ୍ରସଙ୍ଗୀତର ଅଂଶ ଏବଂ ଯାହାକୁ ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନ ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ପୂର୍ବତନ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମୈହରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଅଧିକାଂଶ ଉତ୍ସ ଏହାକୁ ଓ ମୈହର ଘରାନାକୁ ଅନେକ ବାଦ୍ୟ ବ୍ୟାପୀ ଗୋଟିଏ ଘରାନା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନ ଅନେକ ବାଦ୍ୟ ବଜାଉଥିଲେ ଓ ଶିଖାଉଥିଲେ, ତଥାପି ନିଜ ସାର୍ବଜନୀନ ପରିବେଷଣ ସରୋଦରେ ଦେଉଥିଲେ। “ସେନିୟା” ନାମ ତାନସେନଙ୍କ ଧାରାକୁ ବୁଝାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ରାମପୁରର ୱଜୀର ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ରବି ଶଙ୍କର ୱଜୀର ଖାନଙ୍କୁ ତାନସେନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବଂଶଧର ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ଅହମଦ ଅଲି ଖାନଙ୍କ ଏକ ସଙ୍ଗୀତାନୁଷ୍ଠାନ ଶୁଣିବା ପରେ ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନ ସରୋଦ ଧରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିଥିଲେ, ତା’ପରେ ରାମପୁରର ଦରବାରୀ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଓ ବୀନ ବାଦକ ୱଜୀର ଖାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିବାକୁ ସେଠାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେ ୧୯୭୨ରେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୈହରରେ ମହାରାଜା ବୃଜନାଥ ସିଂହଙ୍କ ଦରବାରୀ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଓ ଗୁରୁ ଭାବେ ସେବା କରିଥିଲେ। ଦରବାର ନାମକ କଳା ସଂସ୍ଥା ଗୋଟିଏ ଲେଖାରେ ଏହି ପଦପ୍ରାପ୍ତିକୁ ୧୯୧୮ ଏବଂ ନିଜ ଶିଳ୍ପୀ ପ୍ରୋଫାଇଲରେ ୧୯୦୭ ବୋଲି କହେ। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ବର୍ଷ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ: ବାଂଲାପିଡିଆ ୧୮୬୨ ଦିଏ, ଦରବାର ପ୍ରାୟ ୧୮୬୨ ଏବଂ ୨୦୧୨ର ଦି ଡେଲି ଷ୍ଟାର ଲେଖା ୧୮୮୧। ରବି ଶଙ୍କର ଲେଖିଥିଲେ ଯେ କେହି ତାଙ୍କ ବୟସର ରେକର୍ଡ ରଖିନଥିଲେ। ଦରବାରର ଲେଖା ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକ ମୈହର ପରମ୍ପରାର କଥା ମଧ୍ୟ କହେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପୂର୍ବର ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞଙ୍କ ନାମ ଦିଏ ନାହିଁ।
ଦରବାର କହେ ଯେ ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନ ଧ୍ରୁପଦ ଆଡ଼କୁ ଆକୃଷ୍ଟ ଥିଲେ ଏବଂ ସରୋଦ, ସିତାର, ବାଇଓଲିନ୍ ଓ ବଂଶୀକୁ ଧ୍ରୁପଦର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଆଣିଥିଲେ। ବାଂଲାପିଡିଆ ଦାରା ଦାରା ବଦଳରେ ଡାହାଣ ହାତର ଆଘାତ ଢାଞ୍ଚା ଦିରି ଦିରିର ଶ୍ରେୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଏ। ସେହି ବିଶ୍ୱକୋଷ ରେକର୍ଡ କରେ ଯେ ୱଜୀର ଖାନଙ୍କ ପାଖରେ ତାଲିମ ନେଇଥିବା ତାଙ୍କ ଭାଇ ଆୟତ ଅଲି ଖାନ ସରୋଦ ଓ ସୁରବାହାରର ଉନ୍ନତି କରିଥିଲେ। ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନ ନୂଆ ରାଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଦି ଡେଲି ଷ୍ଟାର ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ହେମନ୍ତ, ଦୁର୍ଗେଶ୍ୱରୀ, ମେଘବହାର ଓ ପ୍ରଭାତକେଲିର ନାମ ନିଏ।
ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ପୁଅ ଅଲି ଆକବର ଖାନ (୧୯୨୨-୨୦୦୯) ପିଲାଦିନରୁ ନିଜ ବାପାଙ୍କ ପାଖରେ ତାଲିମ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ଧାରାର ଅଗ୍ରଣୀ ସରୋଦ ବାଦକ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ୟେହୁଦି ମେନୁହିନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ୧୯୫୫ରେ ପ୍ରଥମ ଥର ଆମେରିକା ଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ କଲିକତାରେ ଓ ପରେ କାଲିଫୋର୍ନିଆରେ ଅଲି ଆକବର କଲେଜ ଅଫ ମ୍ୟୁଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। କଲେଜଟି ନିଜ ପରମ୍ପରାକୁ ସେନୀ ବାବା ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଘରାନା ବୋଲି କହେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାଦ୍ୟକୁ ସି (C) ସ୍ୱରରେ ମିଳାଏ। ଆୟତ ଅଲି ଖାନଙ୍କ ପୁଅ ବହାଦୁର ଖାନ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ବାପାଙ୍କ ପାଖରେ, ତା’ପରେ ମୈହରରେ ନିଜ ବାପାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପାଖରେ ସରୋଦ ଶିଖିଥିଲେ। ବାଂଲାପିଡିଆ, ଦି ଡେଲି ଷ୍ଟାର ଓ ଦରବାର ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶରନ ରାନୀଙ୍କ ନାମ ନିଅନ୍ତି। ଅଲି ଆକବର ଖାନଙ୍କ ପୁଅ ଆଶିଷ ଖାନ, ଆଲମ ଖାନ ଓ ମାଣିକ ଖାନ ସରୋଦ ବାଦକ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ଆଲମ ଓ ମାଣିକ କଲେଜରେ ଶିଖାନ୍ତି।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନ (ଜନ୍ମ ୧୮୬୨ ବା ୧୮୮୧, ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୭୨), ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ସରୋଦ ବାଦକ ଓ ମୈହରରେ ଗୁରୁ
- ଆୟତ ଅଲି ଖାନ (୧୮୮୪-୧୯୬୭), ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ଭାଇ, ଯେ ସରୋଦର ଉନ୍ନତି କରିଥିଲେ ଏବଂ କୁମିଲ୍ଲା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଡ଼ିଆରେ ସଙ୍ଗୀତ କଲେଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ
- ଅଲି ଆକବର ଖାନ (୧୯୨୨-୨୦୦୯), ସରୋଦ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଅଲି ଆକବର କଲେଜ ଅଫ ମ୍ୟୁଜିକର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା
- ବହାଦୁର ଖାନ (ବାଂଲାପିଡିଆ ଅନୁସାରେ ୧୯୩୧-୧୯୭୯), ସରୋଦ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ଭାଇପୁଅ
- ଶରନ ରାନୀ, ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ
- ଆଶିଷ ଖାନ, ସରୋଦ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ନାତି ଓ ଶିଷ୍ୟ
- ଆଲମ ଖାନ, ସରୋଦ, ଅଲି ଆକବର ଖାନଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଅଲି ଆକବର କଲେଜ ଅଫ ମ୍ୟୁଜିକର ଶିକ୍ଷକ
ଉତ୍ସ
- Banglapedia, Asiatic Society of Bangladesh, Alauddin Khan, Ayet Ali Khan, Bahadur Hossain Khan ଓ Ali Akbar Khan ଶୀର୍ଷକ ପ୍ରବିଷ୍ଟି
- Ravi Shankar, My Music, My Life (1968), Vijaya Parrikar Library ରେ ଥିବା ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ବିଷୟକ ଉଦ୍ଧୃତାଂଶ
- Darbar Arts Culture Heritage Trust, ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଲେଖା ଓ ଶିଳ୍ପୀ ପ୍ରୋଫାଇଲ
- The Daily Star, Dhaka, ଅଲାଉଦ୍ଦୀନ ଖାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଲେଖା (2012)
- Gale, Contemporary Musicians ଓ Encyclopedia of India, Ali Akbar Khan ଶୀର୍ଷକ ପ୍ରବିଷ୍ଟି
- Ali Akbar College of Music, San Rafael, About, Our Lineage ଓ Faculty ପୃଷ୍ଠା