ପଞ୍ଜାବ ଘରାନା (Panjab ବନାନ ମଧ୍ୟ) ତବଲା ବାଦନର ଏକ ଘରାନା, ଯାହା ପଞ୍ଜାବ ଅଞ୍ଚଳର ପଖାୱଜ ବାଦନରୁ ବଢ଼ିଥିଲା, ଏବଂ କିଛି ବିବରଣୀ ଏହାର ତବଲା ରୂପକୁ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ବୋଲି କହେ। ତବଲା ଇତିହାସକାରମାନେ ଏହାକୁ ଦିଲ୍ଲୀ, ଅଜରାଡ଼ା, ଲକ୍ଷ୍ନୌ, ଫରୁଖାବାଦ ଓ ବନାରସ ସହିତ ଛଅଟି ମୁଖ୍ୟ ତବଲା ଘରାନା ମଧ୍ୟରେ ଗଣନ୍ତି। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା ଲାହୋର, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟିଠାରୁ ଅଲଗା ପରିଚୟ ରଖିଥିଲା।
ତବଲା ଇତିହାସକାର ଅନୀଶ ପ୍ରଧାନ ଓ ଏନସିଇଆରଟିର ତବଲା ଓ ପଖାୱଜ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଉଭୟ ପଖାୱଜ ବାଦକ ଲାଲା ଭବାନୀ ଦାସଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବୋଲି କହନ୍ତି। ପ୍ରଧାନ ଆବାନ ମିସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମତ ଉଦ୍ଧୃତ କରନ୍ତି ଯେ ଭବାନୀ ଦାସ, ଭବାନୀ ଦୀନ ଓ ଭବାନୀ ସିଂହ (Bhawani ବନାନ ମଧ୍ୟ) ଏକା ବ୍ୟକ୍ତି। ଏନସିପିଏ ପାଇଁ ଲେଖୁଥିବା ଜସଦୀପ ସିଂହ ମିସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଲେଖାକୁ ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଜଣେ ଭବାନୀ ଦାସ ଓ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଜଣେ ଭବାନୀ ସିଂହଙ୍କୁ ଅଲଗା କରୁଥିବା ଭାବେ ପଢ଼ନ୍ତି। ଅନେକ ବିବରଣୀ ମିୟାଁ କାଦିର ବକ୍ସ ପ୍ରଥମଙ୍କୁ ଭବାନୀ ଦାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ବୋଲି କହେ, ଏବଂ ଜସଦୀପ ସିଂହ ତାଙ୍କ ବଂଶଧରମାନଙ୍କୁ ଘରାନା ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଶ୍ରେୟ ଦିଅନ୍ତି। ଜସଦୀପ ସିଂହ ତାଙ୍କ ସମୟ ପ୍ରାୟ ୧୭୦୦ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଗଟଲିବଙ୍କ ତାରିଖ ବ୍ୟବହାର କରି ଡିଜିତବଲା କହେ ଯେ ପ୍ରାୟ ୧୮୧୦ରେ ଜନ୍ମିତ ଜଣେ କାଦେର ବକ୍ସ ଏହି ଧାରାକୁ ତବଲାକୁ ଆଣିଥିଲେ। କିଛି ବିବରଣୀ କେବଳ କାଦିର ବକ୍ସଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବୋଲି କହେ। ଦି ଟ୍ରିବ୍ୟୁନ ଏକ ବିଶ୍ୱାସର ଖବର ଦିଏ ଯେ ଏହି ଧାରା ସିଖ ଗୁରୁ ଅର୍ଜନ ଦେବଙ୍କ ସହିତ ଏକ ଜୋଡ଼ି ପଖାୱଜ ପରମ୍ପରା ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ଜସଦୀପ ସିଂହ ଖଣ୍ଡନ କରନ୍ତି। ଦେଖାଯାଇଥିବା କୌଣସି ଉତ୍ସ ଲିଖିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ତାରିଖ ଦିଏ ନାହିଁ।
ପଖାୱଜ ମୂଳ ବାଦ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବାଦକମାନେ ଗହମ ଅଟାର ଚକଟା ଲଗାଯାଇଥିବା ଏକ କାଠର ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରର ଢୋଲ, ଡୁକ୍କଡ଼, ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଜୋଡ଼ି ନାମକ ଯୋଡ଼ିରେ ବଜାଉଥିଲେ। ପଞ୍ଜାବର ବାଦକମାନେ ଆଡ଼ି ଲୟ, ଲୟକାରୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ମାତ୍ରାର ବିଭାଜନ ସହିତ ଛନ୍ଦର ଖେଳ, ଏବଂ କମ୍ ପ୍ରଚଳିତ ତାଳ, ଅର୍ଥାତ୍ ଛନ୍ଦ ଚକ୍ର ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଯେପରି ୧୫ ମାତ୍ରାର ପଞ୍ଚମ ସୱାରୀ, ଧମାର ଓ ଶୂଲତାଳ। ଭଣ୍ଡାର ପେଶକାର ଓ କାଇଦା ଅପେକ୍ଷା ଲମ୍ବା ଗତ, ରେଲା ଓ ପରନ ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭର କରେ, ଯଦିଓ ଏହି ଭାରସାମ୍ୟ ଧାରା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ।
ମିୟାଁ କାଦିର ବକ୍ସ ପ୍ରଥମ ଓ ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଗୁରୁ ମିୟାଁ କାଦିର ବକ୍ସ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି। ଅଲି ଅଦନାନ ରେକର୍ଡ କରନ୍ତି ଯେ ଶୌକତ ହୁସେନ ଖାନ ଦିଲ୍ଲୀ ଧାରାର ହୀରାଲାଲଙ୍କ ପାଖରେ ଓ ତା’ପରେ ମିୟାଁ କାଦିର ବକ୍ସ ଦ୍ୱିତୀୟଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିଥିଲେ, ଲାହୋରର ରେଡିଓ ପାକିସ୍ତାନରେ ୪୩ ବର୍ଷ କାମ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାରୀ ଖାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ। ୧୯୪୭ର ଦେଶ ବିଭାଜନ ପରେ ଭଣ୍ଡାରଟି ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ଅଲ୍ଲା ରଖା ରବି ଶଙ୍କରଙ୍କ ସଙ୍ଗତକାର ଭାବେ ଏହି ଶୈଳୀକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଶିଷ୍ୟ ଜାକିର ହୁସେନ ଧାରାଟିକୁ ଆଗକୁ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଭାରତରେ ଥିବା ଅନେକ ଧାରା ମଧ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କ ଧାରା ସବୁଠାରୁ ପରିଚିତ। ଆଉ ଏକ ଧାରା ଫିରୋଜ ଖାନଙ୍କ ଦେଇ ଚାଲେ, ଯେ କୋଲକାତାରେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶ ଘୋଷଙ୍କୁ ପଞ୍ଜାବର ରଚନା ଦେଇଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- ଲାଲା ଭବାନୀ ଦାସ (ଭବାନୀ ଦୀନ, ଭବାନୀ ସିଂହ ମଧ୍ୟ), ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଭାବେ ନାମିତ ପଖାୱଜ ବାଦକ
- ମିୟାଁ କାଦିର ବକ୍ସ ପ୍ରଥମ, ଭବାନୀ ଦାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଜସଦୀପ ସିଂହଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରାୟ ୧୭୦୦ ଓ ଡିଜିତବଲାର ମତରେ ପ୍ରାୟ ୧୮୧୦
- ମିୟାଁ କାଦିର ବକ୍ସ ଦ୍ୱିତୀୟ, ଅଲ୍ଲା ରଖା ଓ ଶୌକତ ହୁସେନ ଖାନଙ୍କ ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଗୁରୁ
- ଫିରୋଜ ଖାନ, କୋଲକାତାରେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶ ଘୋଷଙ୍କୁ ପଞ୍ଜାବର ରଚନା ଦେଇଥିବା ରଚନାକାର
- ଅଲ୍ଲା ରଖା, ଏକକ ବାଦକ ଓ ରବି ଶଙ୍କରଙ୍କ ସଙ୍ଗତକାର
- ଶୌକତ ହୁସେନ ଖାନ, ଲାହୋରର ଏକକ ବାଦକ ଓ ୪୩ ବର୍ଷ ରେଡିଓ ପାକିସ୍ତାନର ଷ୍ଟାଫ ଶିଳ୍ପୀ
- ଜାକିର ହୁସେନ, ଅଲ୍ଲା ରଖାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଶିଷ୍ୟ
- ତାରୀ ଖାନ, ଶୌକତ ହୁସେନ ଖାନଙ୍କ ଲାହୋରର ଶିଷ୍ୟ
ଉତ୍ସ
- Aneesh Pradhan, Scroll ରେ ପଞ୍ଜାବ ଘରାନା (2016) ଓ ଭବାନୀ ଦାସ ପଖାୱଜ ପରମ୍ପରା (2019) ବିଷୟରେ ସ୍ତମ୍ଭ
- NCERT, Sangeet: Tabla evam Pakhawaj, ଏକାଦଶ ଶ୍ରେଣୀ, ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ (2021)
- Jasdeep Singh, ପଞ୍ଜାବ ଘରାନା ବିଷୟରେ ପ୍ରବନ୍ଧ, NCPA ON Stage (December 2020)
- Krishnaraj Iyengar, The enigmatic ustad from Punjab, The Tribune (2019)
- Ally Adnan, The Ustad of Ustaads, The Friday Times (2015)
- DigiTabla, Six gharanas