ରାୟଗଡ଼ ଘରାନା କଥକ ନୃତ୍ୟର ଏକ ଘରାନା, ଯାହା ଆଜିର ଛତିଶଗଡ଼ର ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ରାୟଗଡ଼ର ଦରବାରରେ, ରାଜ୍ୟର ଶେଷ ଶାସକ ରାଜା ଚକ୍ରଧର ସିଂହଙ୍କ ସମୟରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା। କଥକ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏମ. ନାଗଭୂଷଣ ଶର୍ମାଙ୍କ ସମୀକ୍ଷା ଏହାକୁ ଜୟପୁର, ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଓ ବନାରସ ସହିତ ଚାରି କଥକ ଘରାନା ମଧ୍ୟରେ ଗଣେ, ଏବଂ କହେ ଯେ ରାଜାଙ୍କ ସମୟରେ, ଯାହାକୁ ସେ ୧୯୦୪ରୁ ୧୯୪୭ ବୋଲି ଧରନ୍ତି, ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲା। ଦୁଇଟି ସମ୍ବାଦ ରିପୋର୍ଟ, ୨୦୦୩ରେ ନୃତ୍ୟ ପୋର୍ଟାଲ ନର୍ତ୍ତକୀ ଓ ୨୦୨୪ରେ ଆଇଏଏନଏସ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବୋଲି କହନ୍ତି; ଶର୍ମା ଏହି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାୟଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ତାଙ୍କୁ ସେହି ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ବୋଲି କହେ, ଯାହାଙ୍କ ସମୟରେ ରାୟଗଡ଼ କଳାର ଏକ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା।
ଚକ୍ରଧର ସିଂହ କଥକ ନାଚୁଥିଲେ ଏବଂ ତବଲା ଓ ପଖାୱଜ ବଜାଉଥିଲେ। ସେ ଜୟପୁର, ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଓ ବନାରସ ଧାରାର ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ଦରବାରୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଓ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ରାୟଗଡ଼କୁ ଆଣିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୟଲାଲ, ଅଚ୍ଛନ ମହାରାଜ, ଲଚ୍ଛୁ ମହାରାଜ ଓ ନାରାୟଣ ପ୍ରସାଦ ଥିଲେ। ନର୍ତ୍ତକୀ ପୋର୍ଟାଲ ଫଳସ୍ୱରୂପ ଶୈଳୀକୁ ଜୟପୁର ଓ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ରୂପର ସମନ୍ୱୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟି ହିଁ ଏହା ନାମ ନେଉଥିବା ମୂଳ ଧାରା। ରାଜା ନୃତ୍ୟ ଓ ଛନ୍ଦ ଉପରେ ଗ୍ରନ୍ଥ ଲେଖିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ନର୍ତ୍ତନ ସର୍ବସ୍ୱମ୍ ଓ ତାଳ ତୋୟ ନିଧି ଅଛି; ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକର ବନାନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଲେଖନ୍ତି। ଶର୍ମାଙ୍କ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ଦରବାରୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀମାନେ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିବା ଢଙ୍ଗରେ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ନୂଆ ବୋଲ, ଅର୍ଥାତ୍ ନୃତ୍ୟର କଥିତ ଅକ୍ଷର, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚକ୍କରଦାର ପରନ ବ୍ୟବହାର କରି; ଏହି ପରନ ଢୋଲ ଅକ୍ଷରର ରଚନା, ଯାହାର ଶେଷ ବାକ୍ୟାଂଶ ତିନିଥର ଦୋହରାଯାଏ। ସେମାନେ ରାଜା ସ୍ଥିର କରିଥିବା ପରିବେଷଣ କ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଆରମ୍ଭର ମଙ୍ଗଳାଚରଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ବନ୍ଦନାଠାରୁ ଶେଷର ପରନ ଓ ଚକ୍କରଦାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
ଶର୍ମା ରେକର୍ଡ କରନ୍ତି ଯେ ବାଳକମାନେ ଦରବାରକୁ ଆସିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକଙ୍କର ଗମ୍ମତ ଭଳି ଛତିଶଗଡ଼ୀ ଲୋକନୃତ୍ୟର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଥିଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ କଥକରେ ତାଲିମ ନେଇଥିଲେ। ଶର୍ମା କାର୍ତ୍ତିକ ରାମ ଓ କଲ୍ୟାଣ ଦାସ ମହନ୍ତଙ୍କୁ ଘରାନାର ଦୁଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ବୋଲି କହନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଫିରତୁ ଦାସ ଓ ବର୍ମନ ଲାଲଙ୍କ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ରାମ ଜୟଲାଲ, ମୋହନଲାଲ, ଅଚ୍ଛନ ମହାରାଜ ଓ ଶମ୍ଭୁ ମହାରାଜଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିଥିଲେ, ଏବଂ ୧୯୩୬ରେ ଏଲାହାବାଦ ସଙ୍ଗୀତ ସମ୍ମିଳନୀରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ପଦକ ପାଇଥିଲେ। ସେ ଓ ଫିରତୁ ଦାସ ଜୟଲାଲଙ୍କ ପାଖରେ ଏକାଠି ଶିଖିଥିଲେ ଏବଂ ଯୁଗଳ ଭାବେ ନାଚୁଥିଲେ। ବର୍ମନ ଲାଲ ଲଚ୍ଛୁ ମହାରାଜଙ୍କ ପାଖରେ ଲାସ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଲଳିତ ଭଙ୍ଗୀ, ଏବଂ ଅଭିନୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭାବାଭିନୟ ଶିଖିଥିଲେ, ଏବଂ ଶର୍ମା ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନାର ବିରଳ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରକାଶିତ ମନୋଭାବର ଭଣ୍ଡାର ବୋଲି କହନ୍ତି।
କାର୍ତ୍ତିକ ରାମଙ୍କ ପୁଅ ରାମଲାଲ ବରେଠ ଦରବାରରେ ନିଜ ବାପା, ରାଜା ଓ ଜୟଲାଲଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିଥିଲେ। ରାୟଗଡ଼ ଶୈଳୀ ପାଇଁ ସେ ୨୦୨୪ରେ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ପାଇଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁରସ୍କାର ପ୍ରଶସ୍ତି ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଦାନକୁ ରାୟଗଡ଼କୁ ଏକ କଥକ ଘରାନା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବାର ଶ୍ରେୟ ଦିଏ।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- ଚକ୍ରଧର ସିଂହ, ରାୟଗଡ଼ର ରାଜା, ସମ୍ବାଦ ରିପୋର୍ଟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଓ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନଙ୍କ ମତରେ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ
- ଜୟଲାଲ, ରାୟଗଡ଼ ଦରବାରରେ ଜୟପୁର ଧାରାର ଗୁରୁ
- ଅଚ୍ଛନ ମହାରାଜ, ରାୟଗଡ଼ରେ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଧାରାର ଗୁରୁ ଓ ଦରବାରୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ
- କାର୍ତ୍ତିକ ରାମ, ଦରବାରରେ ତାଲିମପ୍ରାପ୍ତ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ, ଜନ୍ମ ୧୯୧୦
- ଫିରତୁ ଦାସ, ଦରବାରୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ରାମଙ୍କ ଯୁଗଳ ସାଥୀ
- କଲ୍ୟାଣ ଦାସ ମହନ୍ତ, ଦରବାରୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ, ପରେ ନାଗପୁରରେ ଶିକ୍ଷକ
- ବର୍ମନ ଲାଲ, ଦରବାରୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଓ ଅଭିନୟ ବିଶେଷଜ୍ଞ, ଜନ୍ମ ୧୯୧୬
- ରାମଲାଲ ବରେଠ, କାର୍ତ୍ତିକ ରାମଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଶିଷ୍ୟ, ୨୦୨୪ରେ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ
ଉତ୍ସ
- M. Nagabhushana Sarma, Major Exponents of Kathak from the Early Times to Mid-20th C.: An Overview
- Padma Awards, Government of India, ରାମଲାଲ ବରେଠଙ୍କ ପ୍ରଶସ୍ତି (2024)
- Narthaki, Information Snippets (January 2003)
- IANS, ରାୟଗଡ଼ ଘରାନା ଉପରେ ୟାସ୍ମିନ ସିଂହଙ୍କ ଦୁଇଟି ପୁସ୍ତକ ବିଷୟରେ ରିପୋର୍ଟ (2024)
- District Administration Raigarh, Chakradhar Samaroh (2024 ଓ 2026 କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ), History ଓ Culture & Heritage ପୃଷ୍ଠା