ਮਨੀਪੁਰੀ

ਮਨੀਪੁਰੀ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰਾਜ ਮਨੀਪੁਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਮਲ, ਝੂਮਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ, ਵਹਿੰਦੇ ਗੋਲ ਪੈਟਰਨਾਂ, ਅਤੇ ਭਗਤੀਮਈ ਗੁਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਗੋਪੀਆਂ (ਗਵਾਲਣਾਂ) ਨਾਲ ਦਿਵਯ ਨਾਚ—ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਹੇਠ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਰੀਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਗਤੀਮਈ ਸੰਦਰਭ ਮਨੀਪੁਰੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਹਰਕਤਾਂ ਕੋਮਲ, ਸੰਜਮੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਾਂਘ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੋਸ਼ਾਕ ਮਨੀਪੁਰੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਔਰਤ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਤਲੋਈ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ, ਬੈਰਲ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਲਹਿੰਗਾ ਜੋ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਢਾਈ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੇਠਲੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਤੇ ਧੜ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਹਰਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਰਦ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ) ਪੀਲੀ ਧੋਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਟ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੋਸ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮੀ, ਗੋਲ ਹਰਕਤਾਂ ਮਨੀਪੁਰੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਲੈਅ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

"ਮਨੀਪੁਰੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ—ਹਰ ਕੋਮਲ ਮੋੜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।"

ਰਾਸ ਲੀਲਾ

ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਮਨੀਪੁਰੀ ਨਾਚ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿਵਯ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਇਹ ਨਾਚ-ਨਾਟਕ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ (ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ) ਦੌਰਾਨ। ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਿਅਤ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਲਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਮਾ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ।

ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਦੇ ਪੰਜ ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹਨ: ਮਹਾ ਰਾਸ, ਬਸੰਤ ਰਾਸ, ਕੁੰਜ ਰਾਸ, ਨਿਤਯ ਰਾਸ, ਅਤੇ ਦਿਬਾ ਰਾਸ, ਹਰ ਇੱਕ ਦਿਵਯ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਕਤਾਂ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਵਯ ਲੀਲਾ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੋਪੀਆਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਤੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ

ਮਨੀਪੁਰੀ ਗਤੀ ਕੋਮਲ, ਵਹਿੰਦੇ ਗੁਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੈਰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ; ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ, ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਤਿਲਕਦੇ ਅਤੇ ਝੂਮਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕੋਮਲ ਕਰਵਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਲੱਖਣ hasta mudras (ਹੱਥ ਮੁਦਰਾਵਾਂ) ਨਾਲ ਜੋ ਭਾਵ ਅਤੇ ਕਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਧੜ ਸਿੱਧਾ ਪਰ ਲਚਕੀਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੂਖਮ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਨੀਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ੀਲਾ Pung Cholom (ਢੋਲ ਨਾਚ) ਅਤੇ Kartal Cholom (ਝਾਂਜਰ ਨਾਚ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਊਰਜਾਵਾਨ, ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੋਮਲ ਔਰਤ ਭੰਡਾਰ ਨਾਲ ਵਿਪਰੀਤ ਹਨ। Lai Haraoba ਰੀਤੀ ਨਾਚ, ਜੋ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਮੂਲ ਮੀਤੈ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ

ਮਨੀਪੁਰ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ Bhagyachandra ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਾਚ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਮੂਲ ਮੀਤੈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹੀਆਂ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਗਤੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਸੰਯੋਜਨ ਨੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮਨੀਪੁਰੀ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ। Rabindranath Tagore ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਨੀਪੁਰੀ ਨਾਚ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ

Guru Bipin Singh (1918-2000) ਮਨੀਪੁਰੀ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸੰਹਿਤਾਬੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਮੰਚਾਂ ਤੱਕ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ। Singhajit Singh ਅਤੇ Charu Mathur ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। Jhaveri Sisters (Nayana, Suverna, Darshana, ਅਤੇ Ranjana) ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਰਾਹੀਂ ਮਨੀਪੁਰੀ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿਵਾਈ।