ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ ਵਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਨਾਰਸ (ਵਾਰਾਣਸੀ) ਤੋਂ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਜਾਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਨੂੰ Banaras ਜਾਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਘਰਾਣਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਬਾਜ ਜਾਂ ਬਨਾਰਸੀ ਬਾਜ। ਇਹੀ ਨਾਮ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਕਥਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਬਨਾਰਸ ਪੂਰਬ ਬਾਜ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਤਬਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਸ਼ੈਲੀ।

ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਦਾ ਸਮਾਂ 1780 ਤੋਂ 1826 ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਡਿਜੀਤਬਲਾ, ਰਾਬਰਟ ਗਾਟਲੀਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਡੇ ਮਤਭੇਦ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1830 ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘਰਾਣਾ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ: ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੋਧੂ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਗਏ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਲਖਨਊ ਦੇ ਕੁਝ ਵਾਦਕ ਮੋਧੂ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੀਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਮੱਖੂ ਖ਼ਾਨ ਸੀ। ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਘੜਨ ਲਈ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਇਕਾਂਤਵਾਸ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੈਲੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਸੋਲੋ ਵਾਦਨ ਵੀ ਨਿਭਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਖ਼ਿਆਲ, ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ, ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਕਥਕ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਵੀ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਨਾ’ ਅਤੇ ‘ਦਿਨ’ ਵਰਗੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਥਾਪਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਾਦਕ ਹਲਕੀ ਛੋਹ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੇਟੇ ਵਰਗੀਆਂ ਪੂਰੀ ਹਥੇਲੀ ਦੀਆਂ ਥਾਪਾਂ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਡਿਜੀਤਬਲਾ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਨਾਲੋਂ ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਵੱਧ ਅਸਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਨੂੰ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਅਨਾਮਿਕਾ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਵਜਾਏ ‘ਨਾ’ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਾਹਿਨਾ, ਯਾਨੀ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਢੋਲ, ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਉਠਾਨ ਦਾ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਬਨਾਰਸੀ ਠੇਕੇ ਦਾ, ਯਾਨੀ ਤਾਲ ਦੇ ਮੂਲ ਥਾਪ-ਢਾਂਚੇ ਦਾ, ਅਤੇ ਫ਼ਰਦ ਦਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਸੋਲੋ ਵਾਦਨ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਘੜੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਉਠਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਪਰਨ, ਯਾਨੀ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਚਨਾ, ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਦੇ ਭਰਾ ਜਾਂ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭੈਰਵ ਸਹਾਏ (1815 ਤੋਂ 1894) ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲਦੇਵ ਸਹਾਏ (1856 ਤੋਂ 1906) ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਵੰਸ਼-ਚਾਰਟ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਲੜੀ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਭਗਤ ਜੀ ਤੱਕ, ਫਿਰ ਭੈਰਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਤੱਕ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਲਦੇਵ ਸਹਾਏ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਕੰਠੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਾਂ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਥਕ ਨਰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਵਾਦਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ। ਮੋਢੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਹਾਏ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। 1987 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਸ਼ੈਫ਼ਰਡ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਇਆ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ

• ਰਾਮ ਸਹਾਏ, ਮੋਢੀ, ਰਵਾਇਤੀ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ 1780 ਤੋਂ 1826
• ਬਲਦੇਵ ਸਹਾਏ, 1856 ਤੋਂ 1906, ਕੰਠੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਗੁਰੂ
• ਕੰਠੇ ਮਹਾਰਾਜ, 1880 ਤੋਂ 1969 ਜਾਂ 1970, ਸੰਗਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਗੁਰੂ
• ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ, 1914 ਤੋਂ 1958, ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸੋਲੋ ਵਾਦਕ
• ਸਾਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ (ਗੁਦਈ ਮਹਾਰਾਜ), ਜਨਮ 1921, ਮੌਤ 1994 (ਕੁਝ ਸਰੋਤ 1995 ਜਾਂ 1999 ਦੱਸਦੇ ਹਨ), ਸੋਲੋ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਗਤਕਾਰ, ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ 1991
• ਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ, 1923 ਤੋਂ 2008, ਸੋਲੋ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਗਤਕਾਰ, ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ 1973 ਅਤੇ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ 2002
• ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਹਾਏ, 1935 ਤੋਂ 2011, ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ

ਸਰੋਤ

• Shawn Mativetsky, Benares gharana ਅਤੇ The Art of Tabla Solo in the Benares Gharana, ਦੋ ਵੈੱਬ ਲੇਖ (ਮਿਤੀ ਨਹੀਂ)
• DigiTabla, The Six Major Gharanas and Baj, Robert S. Gottlieb (1993) ਅਤੇ James Kippen (1988) ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ
• Aneesh Pradhan, Scroll.in, ਤਬਲੇ ਦੀ ਬਨਾਰਸ ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ (2016) ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਬਾਰੇ (2017)
• Gazette of India, ਪਦਮ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ (1973, 1991, 2002)
• PRSSV Institute of Performing Arts and Heritage, ਮੁੱਖ ਪੰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਨਾ (ਮਿਤੀ ਨਹੀਂ)
• The Tribune (2008), ਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ ਬਾਰੇ Shahira Naim ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਤੇ Shovana Narayan ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ