ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਤਬਲੇ ਦੇ ਛੇ ਮੁੱਖ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਵਾਦਕ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ; ਜੇਮਜ਼ ਕਿੱਪਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪਰਵਾਸ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਦਿੱਲੀ, ਅਜਰਾੜਾ, ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ, ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰੋਤ ਬਖ਼ਸ਼ੂ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ Bakhshu ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭਰਾ, ਮੋਧੂ ਖ਼ਾਨ, ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਡਿਜੀਤਬਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਮਜ਼ ਕਿੱਪਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ The Tabla of Lucknow (1988) ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਬੂਤ ਹੀ ਮਿਲੇ। ਲਖਨਊ ਦੇ ਕੁਝ ਵਾਦਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਹੂਮ ਅਫ਼ਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਧੂ ਖ਼ਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੂ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 50 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਡਿਜੀਤਬਲਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗਾਟਲੀਬ (1993) ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਮੋਢੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1770 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਅਨੁਮਾਨ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰੋਤ ਪੂਰਬ ਬਾਜ, ਯਾਨੀ ਪੂਰਬੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਲਖਨਊ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਿਆ। ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਸਮੂਹ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਖਨਊ ਦਾ ਢੰਗ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਬਾਜ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੱਧ ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਵੱਧ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਥਾਪਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਦ ਲਖਨਊ ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਅਨਾਮਿਕਾ ਅਤੇ ਚੀਚੀ ਉਂਗਲ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਹਥੇਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਬਾਜ, ਯਾਨੀ ਹਥੇਲੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਿਜੀਤਬਲਾ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬੰਦ ਦੇ ਲੇਬਲਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਬਾਜ ਵੀ ਬੰਦ ਥਾਪਾਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਪਖਾਵਜ ਅਤੇ ਕਥਕ ਤੋਂ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਨਰਤਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੜਿਆ, ਜੋ ਆਵਰਤਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਚਨਾ-ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਗਤ, ਟੁਕੜਾ, ਚੱਕਰਦਾਰ ਅਤੇ ਪਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਇਦਾ, ਯਾਨੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਲਟਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ। ਬਖ਼ਸ਼ੂ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਹਾਜੀ ਵਿਲਾਇਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੋਧੂ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਢੀ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਲੜੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਬਿਦ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਵਾਜਿਦ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਇਸ ਪਦਵੀ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। ਅਰਪਿਤ ਸਕਸੇਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਬਿਦ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਪਦਵੀ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾਚ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਸਵਪਨ ਚੌਧਰੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸੰਤੋਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਿਸਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ

• ਬਖ਼ਸ਼ੂ ਖ਼ਾਨ, ਮੋਢੀ, ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 1770 ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ
• ਮੋਧੂ ਖ਼ਾਨ, ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਦੇ ਗੁਰੂ
• ਆਬਿਦ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ, ਕਥਕ ਸੰਗਤਕਾਰ ਅਤੇ 1928 ਤੋਂ ਮੈਰਿਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਤਬਲੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ (1867 ਤੋਂ 1936)
• ਵਾਜਿਦ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਲੜੀ ਦੇ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ
• ਅਫ਼ਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਲੜੀ ਦੇ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ (1930 ਤੋਂ 1990)
• ਸਵਪਨ ਚੌਧਰੀ, ਸੰਤੋਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਿਸਵਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼, ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ 2019

ਸਰੋਤ

• James Kippen, The Tabla of Lucknow: A Cultural Analysis of a Musical Tradition (Cambridge University Press, 1988)
• DigiTabla, The Six Major Gharanas and Baj (Dilli baj ਅਤੇ Purab baj)
• Arpit Saxena, Khaleefa Abid Hussain, The Lucknow Observer (2015)
• UCLA International Institute, ਆਬਿਦ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਨੋਟਬੁੱਕਾਂ ਬਾਰੇ ਜੇਮਜ਼ ਕਿੱਪਨ ਦੇ ਲੈਕਚਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ (2008)
• Swapan Chaudhuri, ਅਧਿਕਾਰਤ ਜੀਵਨੀ, ਅਤੇ Ali Akbar College of Music, ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਘੋਸ਼ਣਾ (2019)