ਇਟਾਵਾ ਘਰਾਣਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਮਦਾਦਖ਼ਾਨੀ ਘਰਾਣਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਆਗਰਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਕਸਬੇ ਇਟਾਵਾ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ। ਅੱਜ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇਮਦਾਦਖ਼ਾਨੀ (ਇਟਾਵਾ) ਘਰਾਣਾ ਲਿਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਮੋਢੀ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਬਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿਤਾਰ ਜਾਂ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਾਹਬਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਹੱਦੂ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹੱਸੂ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਬਹਾਰ ਦੇ ਕਾਢਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਦੰਤਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਗਏ। ਕਈ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ 1904 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਮੋਫ਼ੋਨ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਸਨ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਇਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸਿਤਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਧਰੁਪਦ ਆਧਾਰਿਤ ਸੇਨੀਆ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਾਹ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਚੋਣ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ ਬਣੀ, ਯਾਨੀ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਉਹ ਢੰਗ ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2004 ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵਿਲਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਹੀਦ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਇਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਲਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਮੀਂਡ (ਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਕਣ) ਅਤੇ ਮੁਰਕੀ (ਸਜਾਵਟੀ ਅਲੰਕਾਰ) ਵਰਤਣ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਿਆ।
ਇਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਵਹੀਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸੁਰਬਹਾਰ ਸਿਖਾਈ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੋ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ (1894-1938) ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਕਲਕੱਤੇ ਲੈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਲਾਇਤ ਖ਼ਾਨ (1928-2004) ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਇਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਛੇਤੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬਸ਼ੀਰਨ ਬੇਗਮ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਨਾਨੇ, ਗਾਇਕ ਬੰਦੇ ਹਸਨ ਖ਼ਾਨ, ਤੋਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ। ਵਿਲਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਇਮਰਤ ਖ਼ਾਨ (1935-2018) ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨੇ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਵਹੀਦ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਵਹੀਦ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇਅ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਜਲਸਾਘਰ (1958) ਵਿੱਚ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਜਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਹਿਦ ਪਰਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਸ਼ਾਹਿਦ ਪਰਵੇਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿੱਲਾਹ ਖ਼ਾਨ ਯੁਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ 2019 ਲਈ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ 2023 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਇਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਬਿਮਲੇਂਦੂ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧਾਦਿੱਤਿਆ ਮੁਖਰਜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ
- ਸਾਹਬਦਾਦ ਖ਼ਾਨ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸਿਤਾਰ ਜਾਂ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਾਦਕ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਢੀ
- ਇਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ, ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ
- ਇਨਾਇਤ ਖ਼ਾਨ, ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ, 1894-1938, ਕਲਕੱਤਾ ਸ਼ਾਖ਼ਾ
- ਵਹੀਦ ਖ਼ਾਨ, ਸੁਰਬਹਾਰ ਅਤੇ ਸਿਤਾਰ, ਇਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦੇ ਮੁਖੀ
- ਵਿਲਾਇਤ ਖ਼ਾਨ, ਸਿਤਾਰ, 1928-2004, ਕਲਕੱਤਾ ਸ਼ਾਖ਼ਾ
- ਇਮਰਤ ਖ਼ਾਨ, ਸੁਰਬਹਾਰ ਅਤੇ ਸਿਤਾਰ, 1935-2018
- ਸ਼ਾਹਿਦ ਪਰਵੇਜ਼, ਸਿਤਾਰ, ਵਹੀਦ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ
- ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ, ਸਿਤਾਰ, ਸ਼ਾਹਿਦ ਪਰਵੇਜ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼
- ਬੁੱਧਾਦਿੱਤਿਆ ਮੁਖਰਜੀ, ਸਿਤਾਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ
ਸਰੋਤ
- Darbar Arts Culture Heritage Trust, ਵਿਲਾਇਤ ਖ਼ਾਨ, ਇਮਰਤ ਖ਼ਾਨ, ਸ਼ਾਹਿਦ ਪਰਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਬੁੱਧਾਦਿੱਤਿਆ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕਾਰ ਜੀਵਨੀਆਂ
- Rediff News, ਵਿਲਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ (2004)
- Varinder Singh, The Tribune (India), Sammelan loses star guest (2004)
- Outlook (India), ਇਮਰਤ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ (2018)
- ਸ਼ਾਹਿਦ ਪਰਵੇਜ਼ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ, ਇਟਾਵਾ ਘਰਾਣਾ ਵੰਸ਼ ਪੰਨਾ
- ਇਮਰਤ ਖ਼ਾਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦਾ ਵਿਰਾਸਤ ਪੰਨਾ (MusicalBeats)