ਵਿਨੈ ਦੇਸਾਈ

ਵਿਨੈ ਦੇਸਾਈ ਸੰਤੂਰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਘੱਟ ਡੂੰਘਾ ਡੱਬਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸੌ ਤਾਰਾਂ ਕੱਸੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੀਆਂ ਦੋ ਹਲਕੀਆਂ ਮੁੜੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਜ਼ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਉਸ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਮੌਸੀਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਵਾਦੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਜਾਉਂਦੀ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਤਤੰਤਰੀ ਵੀਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੌ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਵੀਣਾ। ਤਾਰਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਸੁਰ ਲਈ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕੋ ਸੱਟ ਕਈ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਲਿਸ਼ਕ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਟ ਨਾਲ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਨੂੰ ਮੀਂਡ ਲਈ ਖਿੱਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ: ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਇਸੇ ਤੋਂ ਜਨਮਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਟਾਂ ਕਿੱਥੇ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿੰਨੀ ਥਾਂ ਹੈ।

ਸੰਤੂਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮੰਚ ਤੱਕ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਜੰਮੂ ਦੇ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਪੰਡਿਤ ਉਮਾ ਦੱਤ ਸ਼ਰਮਾ ਅਜਿਹਾ ਸਾਜ਼ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਪੂਰਾ ਰਾਗ ਚੁੱਕ ਸਕੇ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੇ 1955 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸੰਤੂਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਫ਼ਲ ਕੀਤੀ, ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਯਮਨ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਛੇ ਦਹਾਕੇ ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਕੀ ਕੁਝ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਵਿਨੈ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ।

ਕੋਈ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਹ ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਤੱਕ ਪੁੱਜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਫ਼ੀਕ ਰਹਿਮਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਇਕੀ, ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੈਲਾਵੇਅਰ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੇਸੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਦੋਵੇਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ। 2011 ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਕਾਹੀਰੋ ਅਰਾਈ ਕੋਲ ਸੰਤੂਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੁਣਾਲ ਗੁੰਜਾਲ ਕੋਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਈ 2022 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਿੱਖਦੇ ਰਹੇ। ਮਰਹੂਮ ਪੰਡਿਤ ਰਮੇਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਪਾਰਥਸਾਰਥੀ ਚੈਟਰਜੀ, ਜੈ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਸੂਰਿਆਕਸ਼ਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।

ਵਿਨੈ ਦੇਸਾਈ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਲ ਹੌਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਰਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਲੈਣ ਤੱਕ, ਸਭਾ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸੁਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਦੋਂ ਹੀ ਤਬਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਪਝੱਤਰ ਮਿੰਟ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਜਨ। ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਵਿਵੇਕ ਪੰਡਯਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿਦਾਕਸ਼ ਐਲਬਮ ਬਣਾਈ। ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਲਵਾ ਚਾਂਗਕਾਕੋਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਬ੍ਰਤ ਚੈਟਰਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਪੰਡਿਤ ਅਨਿੰਦੋ ਚੈਟਰਜੀ, ਉਸਤਾਦ ਤਾਰੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਕੀ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਵਜਾਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਗੀਤ, ਜੈਜ਼ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ।

ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਰਾਜ ਦੇ ਵਾਲਡਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮੰਦਿਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ Journey of 100 Strings ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬਰੁਕਲਿਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਤੇ ਬਹਾਮਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹਵਾਈ, ਕੈਨੇਡਾ, ਅਰਜਨਟੀਨਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਬਹਾਮਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਹੈ: Adelaide Fringe, ਤਸਮਾਨੀਆ ਦਾ Mona Foma, Jaipur Literature Festival, ਪੁਣੇ ਦਾ ਸਵਰਝੰਕਾਰ, ਅਤੇ Lollapalooza ਅਰਜਨਟੀਨਾ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਤੂਰ ਨੂੰ ਵਾਦਕ ਮੰਡਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਨਵੰਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲਾਸੁਧਾ ਨਾਲ A Hundred Strings ਵਿੱਚ ਯੂਕੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਗੇ, ਸਿਤਾਰ ਉੱਤੇ ਅਦਨਾਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਤਬਲੇ ਉੱਤੇ ਉਸਤਾਦ ਅਕਰਮ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ।