ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਘਰਾਣਾ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਤਬਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ 18ਵੀਂ ਜਾਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹਾਜੀ ਵਿਲਾਇਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ; ਉਹ ਲਖਨਊ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬਖ਼ਸ਼ੂ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਜੋਕੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਤੋਂ ਆਇਆ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੇਖਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦਿੱਲੀ, ਅਜਰਾੜਾ, ਲਖਨਊ, ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ Farukhabad ਜਾਂ Farukkhabad ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਵਿਲਾਇਤ ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ੂ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜਵਾਈ ਵੀ ਬਣੇ। 2022 ਵਿੱਚ ਨਾਦ-ਨਰਤਨ ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨਿਖਿਲ ਭਗਤ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਨੀਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਆਮ ਹਵਾਲੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਲਾਇਤ ਅਲੀ ਮੋਢੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਲਖਨਊ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੂਰਬ ਬਾਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ, ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਥਾਪਾਂ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਸ਼ੈਲੀ।
ਵਾਦਕ ਕਿਨਾਰ (ਕਿਨਾਰਾ) ਅਤੇ ਲਵ ਜਾਂ ਸੁਰ, ਯਾਨੀ ਸੱਜੇ ਢੋਲ ਦੀ ਪੂੜੀ ਦਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਥਾਪ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਪੂਰਬ ਥਾਪਾਂ ਦਿੱਲੀ ਬਾਜ ਦੀਆਂ ਬੰਦ ਉਂਗਲ-ਥਾਪਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਬਾਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬੰਦ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਤਾਂ, ਯਾਨੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਰਚਨਾ-ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਨਾਂ, ਯਾਨੀ ਪਖਾਵਜ ਦੇ ਢੰਗ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਚਲਨ ਹਨ। ਭਗਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਢਲੇ ਵਾਦਕ ਗਤ-ਤੋੜੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਇਦਾ ਰਚਨਾ-ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਅਹਿਮਦ ਜਾਨ ਥਿਰਕਵਾ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਵਾਦਨ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੁੱਧ ਤਬਲਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਨੱਕਾਰੇ ਅਤੇ ਢੋਲ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ।
ਮੁਨੀਰ ਖ਼ਾਨ ਵੰਸ਼ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਤਾਲੀਮ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਲਲਿਆਨਾ ਘਰਾਣੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਗਏ, ਜਾਂ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਕਾਰਨ ਬੰਬਈ ਘਰਾਣੇ ਵਜੋਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਣਜੇ ਅਮੀਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ। ਭਗਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਇਦਿਆਂ ਅਤੇ ਰੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਦੀ ਉਪਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਰਵਿੰਦ ਮੁਲਗਾਂਵਕਰ ਅਤੇ ਨਿਖਿਲ ਘੋਸ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਦੂਜੀ ਲੜੀ ਮਸੀਤ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਅਨਿੰਦੋ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼ ਤੋਂ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਸਿੱਖੀ। ਮੋਢੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਵੰਸ਼ਜ ਕਰਾਮਤੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਰਾਬਰਟ ਗਾਟਲੀਬ ਦੇ 1977 ਦੇ ਤਬਲਾ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ
- ਹਾਜੀ ਵਿਲਾਇਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਮੋਢੀ, ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵਿਵਾਦਤ
- ਮੁਨੀਰ ਖ਼ਾਨ, ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਅਤੇ ਲਲਿਆਨਾ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦੇ ਸੋਮੇ, 1863 ਤੋਂ 1937
- ਅਮੀਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਮੁਨੀਰ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ, ਰਚਨਾਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ
- ਅਹਿਮਦ ਜਾਨ ਥਿਰਕਵਾ, ਮੁਨੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, 1891 ਜਾਂ 1892 ਤੋਂ 1976
- ਮਸੀਤ ਖ਼ਾਨ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼ ਦੇ ਗੁਰੂ
- ਕਰਾਮਤੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ, ਮੋਢੀ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਾਦਕ
- ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼, ਨਿਖਿਲ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਨਿੰਦੋ ਚੈਟਰਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਲੀਮ ਲਈ
- ਨਿਖਿਲ ਘੋਸ਼, 1956 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਮਹਾਭਾਰਤੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, 1918 ਤੋਂ 1995
ਸਰੋਤ
- Nikhil Bhagat, ਅਮੀਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ, Naad-Nartan Journal of Dance and Music, ਜਿਲਦ 10, ਅੰਕ 1 (2022)
- Aneesh Pradhan, ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਾਬਾਦ ਘਰਾਣੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀਰ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਕਾਲਮ, Scroll (2016)
- Robert S. Gottlieb, The Major Traditions of North Indian Tabla Drumming (1977)
- Susheela Mishra, ਅਹਿਮਦ ਜਾਨ ਥਿਰਕਵਾ ਬਾਰੇ ਯਾਦਾਂ, Vijaya Parrikar Library
- Sangit Mahabharati, Mumbai, ਆਪਣੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਖਿਲ ਘੋਸ਼ ਦੀ ਜੀਵਨੀ
- Darbar Arts Culture Heritage Trust, ਅਹਿਮਦ ਜਾਨ ਥਿਰਕਵਾ ਅਤੇ ਅਨਿੰਦੋ ਚੈਟਰਜੀ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ