અદનાન ખાન

અદનાન ખાન સિતાર ગાયકી અંગમાં વગાડે છે, એટલે કે એ શૈલીમાં જે વાદ્યને ગાયકના અવાજના ઘાટમાં ઢાળે છે. તેઓ દિલ્હીમાં રહે છે, એવા પરિવારમાં જે પેઢીઓથી આ સંગીત વગાડતો આવ્યો છે. તાર છેડતાંની સાથે જ તેનો અવાજ ઓસરવા લાગે છે, તેથી જે સિતારવાદક તેને ગવડાવવા માગે છે તેણે સ્વરને બીજે ક્યાંક લઈ જવો પડે છે: એ મીંડમાં જે એક સ્વરને બીજામાં વાળે છે, એ કૃંતનમાં જે ફરીથી આઘાત કર્યા વિના સ્વર જગાડે છે. ગાયકી અંગ આ જ મહેનત માગે છે, અને તેમના હાથ આ કામ માટે જ કેળવાયા છે.

પહેલી તાલીમ તેમને તેમના નાના, સ્વર્ગસ્થ ઉસ્તાદ ઝફર અહમદ ખાન પાસેથી મળી, જેઓ દિલ્હીના સિતારવાદક હતા. એ તાલીમ દરિયાગંજના પૈતૃક ઘરમાં થઈ, જેને એ મહોલ્લાના સંગીતકારો મૌસીકી મંઝિલ કહેતા. સિતાર એ ઘરમાં પેઢીઓથી વાગતો આવ્યો હતો અને તેને હાથમાં પકડતાં પહેલાં જ તેઓ તેને સાંભળતાં શીખી ગયા. આજે પણ તેઓ તેમના પિતા, સિતારવાદક ઉસ્તાદ સઈદ ખાન પાસે શીખે છે, જેમણે સ્વર અને રાગદારીનું એ ધોરણ નક્કી કર્યું જેને તેમનું વાદન આજે પણ અનુસરે છે. આ બંનેની વચ્ચે તેમનું બાળપણ એક ઉસ્તાદની હાજરીમાં વીત્યું.

ગાયકી અંગ તેમના સુધી પરિવારના જ ખયાલ ગાયક ઉસ્તાદ મશકૂર અલી ખાન મારફતે પહોંચ્યું, જેમની પાસે ભારતીય સંગીતના સૌથી મોટા બંદિશ-સંગ્રહોમાંનો એક છે. 2009થી 2013 સુધી અદનાન ખાન કોલકાતાની આઈટીસી સંગીત રિસર્ચ અકાદમીમાં વરિષ્ઠ એ-ગ્રેડ શિષ્યવૃત્તિ પર રહ્યા અને ત્યાં એ જ ગુરુ પાસે શીખ્યા. સિતારવાદકને બદલે એક ગાયકની પાસે વિતાવેલાં ચાર વર્ષે બદલી નાખ્યું કે તેઓ શું સાંભળે છે. તેમને સમજાયું કે શ્વાસ ક્યાં લેવો, કોઈ સ્વરને આગળ વધતાં પહેલાં કેટલો સમય પકડી રાખવો, અને વાક્યાંશનો કેટલો ભાગ અણકહ્યો છોડી દેવો. અવાજથી શીખેલી બંદિશ પોતાના બોલ સાથે લઈને આવે છે, અને બોલ જ તેની અદાયગી નક્કી કરે છે. એ વર્ષોમાંથી તેઓ એવી બંદિશો લઈને નીકળ્યા જેને મોટા ભાગના સિતારવાદકો માત્ર ગીત તરીકે જ ઓળખે છે.

તેમના વાદનમાં રાગની ધૂન આગળ રહે છે. આખા તાર પર સ્વર એકસરખો રહે છે, અને ઝડપમાં ઝડપી તાનોમાં પણ રાગના સ્વરો પોતાનો આકાર ગુમાવતા નથી. તેઓ વારંવાર શુદ્ધ કલ્યાણ પર પાછા ફરે છે, સાંજનો એ રાગ જે આરોહમાં પાંચ સ્વર લે છે અને મધ્યમ તથા નિષાદને અવરોહ માટે રાખી મૂકે છે, અને મિયાં કી મલ્હાર પર, વર્ષાનો એ રાગ જે પોતાના બે નિષાદોને સામસામે ઊભા કરે છે. શહાના, રાતના છેલ્લા પ્રહરનો કાનડા અંગનો રાગ, તેમના ભંડારમાં આ બંનેની સાથે છે. તેઓ કાર્યક્રમનું સમાપન ધુન કે ઠુમરીથી કરે છે, જ્યાં ગાયકીની રેખા ક્યાંય સંતાઈ શકતી નથી. ઝુહૈબ અહમદ ખાન અને ઝરગામ ખાન તેમની સાથે તબલાની સંગત કરે છે, અને ઉસ્તાદ અકરમ ખાન સાથે તેમણે શુદ્ધ કલ્યાણ રેકોર્ડ કર્યો છે.

પહેલી જાહેર રજૂઆત તેમણે આઠ વર્ષની ઉંમરે કરી. ત્યારથી તેઓ જલંધરના હરિબલ્લભ સંગીત સંમેલનમાં વગાડી ચૂક્યા છે, જે ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનો સૌથી જૂનો ઉત્સવ છે, મુંબઈના કલ કે કલાકારમાં, આઈટીસી સંગીત સંમેલન અને એમટીવી ઇન્ડિયા મ્યુઝિક સમિટમાં, અને ઉસ્તાદ વિલાયત ખાન ફાઉન્ડેશન માટે. 2016માં ચંડીગઢમાં તેમણે વિલંબિત ગતમાં શુદ્ધ કલ્યાણથી શરૂઆત કરી અને અફઘાની ધુન અનાર અનાર પર સમાપન કર્યું. દેશની બહાર તેઓ તુર્કમેનિસ્તાનના વર્લ્ડ મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલમાં અને બાંગ્લાદેશ, બહેરીન તથા માલદીવમાં વગાડી ચૂક્યા છે. નવેમ્બર 2026માં તેઓ કલાસુધા સાથે અ હન્ડ્રેડ સ્ટ્રિંગ્સ પ્રવાસ પર બ્રિટન જશે, સંતૂરવાદક વિનય દેસાઈ અને તબલા પર ઉસ્તાદ અકરમ ખાન સાથે.