સિતાર

એક વ્યાવસાયિક સિતાર કાર્બનિક ઇજનેરીનો અજાયબ નમૂનો છે. આ વાદ્યનો પાયો તુમ્બા (Tumba, અનુનાદક) છે, જે મોટા, સૂકા તુંબડા (Lagenaria siceraria)માંથી બને છે. KalaSudha ખાતે અમે અમારાં તુંબડાં ફક્ત મહારાષ્ટ્રના મિરજ વિસ્તારમાંથી મેળવીએ છીએ, જ્યાંની માટી અને આબોહવા જાડી, એકસમાન દીવાલોવાળાં તુંબડાં ઉગાડે છે, જે શ્રેષ્ઠ ધ્વનિ-પ્રક્ષેપણ માટે જરૂરી છે. 

તબલી (Tabli, ધ્વનિફલક) ધ્વનિની ગુણવત્તા માટે સૌથી મહત્ત્વનો ભાગ છે. તે ઓછામાં ઓછા 15 વર્ષ સુધી પકવેલા ટૂન (Toon, ભારતીય મહોગની) લાકડામાંથી હાથે કોતરવામાં આવે છે. તબલીની જાડાઈ ઝીણવટથી વધઘટ રાખવી પડે છે; તે પુલના નીચેના દબાણને ઝીલે એટલી મજબૂત હોવી જોઈએ, જે 20થી વધુ તારોનો તણાવ વહન કરે છે, અને સાથે જ સહેજ સ્પર્શે પણ કંપે એટલી લવચીક રહેવી જોઈએ. અમારા કારીગરો પરંપરાગત હાથ-રંધાથી લાકડાના રેસાને મહત્તમ અનુનાદ માટે બરાબર ગોઠવે છે.

સિતારની ઓળખ તેનો વિશિષ્ટ 'ગુંજતો' કે 'રણકતો' અવાજ છે. આ અવાજ તારોમાંથી નહીં, પણ મુખ્ય પુલની ઝીણી ઘડતર એટલે કે જવારી (Jawari)માંથી ઊપજે છે. ઊંટના હાડકા કે હરણના શિંગડામાંથી બનતો આ પુલ હળવા, વિશિષ્ટ વળાંક સાથે કોતરાય છે. તાર જ્યારે કંપે ત્યારે આ સપાટ સપાટીને સ્પર્શે છે અને ઉપલા સ્વરાંશોની સમૃદ્ધ શ્રેણી પેદા કરે છે. 

'ઊંડી જવારી' ખૂબ અનુનાદિત, ગુંજતો અવાજ આપે છે, જે વિલાયત ખાન ઘરાનામાં પસંદ કરાય છે, જ્યારે 'બંધ જવારી' સ્પષ્ટ, ઘંટ જેવો અવાજ આપે છે, જે રવિ શંકર ઘરાનાની પસંદ છે. KalaSudha ખાતે અમે મનગમતી જવારી સેવા આપીએ છીએ, જેથી વ્યાવસાયિક કલાકાર પોતાના ઘરાનાની જરૂરિયાત મુજબ વાદ્યનો 'અવાજ' ઘડી શકે. આ ટેકનિકલ અનુકૂલનને કારણે અમે ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતીય વાદ્યો, બંને માટે એક પ્રતિષ્ઠિત નામ છીએ.

સિતારમાં સ્ટીલ, પિત્તળ અને કાંસાના તારોનો જટિલ સમૂહ હોય છે. મુખ્ય વગાડવાનો તાર સામાન્ય રીતે ઉચ્ચ-તાણ સ્ટીલનો હોય છે, જેથી એક જ પરદા પર પાંચ શ્રુતિ સુધી ખેંચવાનું દબાણ ઝીલી શકે. તરફ (Taraf, અનુસરણ તાર) રાગના સ્વરોમાં મેળવાય છે અને મુખ્ય તાર પર એ જ સ્વર વાગે ત્યારે આ આપમેળે ગુંજી ઊઠે છે. 

આ અનુસરણ અનુનાદ જ સિતારને તેનું 'દિવ્ય' તેજ આપે છે. વ્યાપારી દૃષ્ટિએ તારોની ગુણવત્તા અને કુંતી (Kunti, સૂર મેળવવાની ખીંટીઓ)ની ચોકસાઈ ખૂબ મહત્ત્વની છે. અમારાં વાદ્યોમાં ઉત્તમ રોઝવૂડ કે એબનીની ખીંટીઓ હોય છે, જે ઘર્ષણ-લૉક ટેકનિકથી ગરદનમાં હાથે બેસાડાય છે અને મંચની લાઇટની ગરમીમાં પણ સિતારનો સૂર જાળવી રાખે છે. 

વ્યાવસાયિક સિતાર એક મૂલ્યવાન સંપત્તિ છે, જેની જાળવણીમાં કાળજી જરૂરી છે. તુંબડું, લાકડું, હાડકું અને રેશમ જેવી કાર્બનિક સામગ્રીમાંથી બનેલું હોવાથી તે ભેજ પ્રત્યે ખૂબ સંવેદનશીલ છે. અમે અમારા ગ્રાહકોને વિગતવાર જાળવણી માર્ગદર્શિકા આપીએ છીએ, જેમાં ડિજિટલ ભેજમાપક અને ખાસ પેટીઓના ઉપયોગ પર ભાર મુકાય છે. 

યુકે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો માટે અમે 'આબોહવા-અનુકૂલિત' વાદ્યો આપીએ છીએ. આ સિતારોને ઓછા ભેજનાં અભ્યસ્ત બનાવાય છે, જેથી તુમ્બા ફાટે નહીં અને તબલી વાંકી ન વળે. ગરદન તુંબડાને મળે છે તે ગુલુ (Gulu) સાંધામાં પણ અમે નિષ્ણાત છીએ. આ જ સિતારનો સૌથી નબળો બિંદુ છે; અમારાં વ્યાવસાયિક વાદ્યોમાં ગુલુને મજબૂત બનાવાય છે, જેથી વાદ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરી અને બદલાતી આબોહવા ઝીલી શકે.