मणिपुरी

मणिपुरी पूर्वोत्तर राज्य मणिपुरको शास्त्रीय नृत्य हो, कोमल, हल्लिने गतिहरू, तरल गोलाकार ढाँचाहरू, र एक भक्तिपूर्ण गुणद्वारा विशेषता दिइएको जसले यसलाई बढी कोणात्मक दक्षिण भारतीय विधाहरूबाट छुट्याउँछ। परम्परा रास लीलामा केन्द्रित छ—गोपीहरू (गाईचराउने युवतीहरू) सँग कृष्णको दिव्य नृत्य—ताराहरूमुनि मन्दिर आँगनहरूमा पवित्र अनुष्ठानको रूपमा प्रदर्शन गरिने। यो भक्तिपूर्ण सन्दर्भले मणिपुरीको सम्पूर्ण सौन्दर्यशास्त्रलाई आकार दिन्छ: गतिहरू कोमल, संयमित, र आध्यात्मिक लालसाले भरिएका छन्।

पोशाकले यो सौन्दर्यशास्त्रलाई सुदृढ गर्छ। महिला नर्तकहरूले पोट्लोई लगाउँछन्, विस्तृत कसिदाले सजाइएको कडा, ब्यारेल-आकारको घाघ्रो, जसले तल्लो शरीर लुकाउँछ र बाहुला र धड़को सुन्दर गतिहरूमा जोड दिन्छ। पुरुष नर्तकहरू (कृष्णको भूमिकामा) ले पहेंलो धोती र मुकुट लगाउँछन्। यो पोशाकभित्रका संयमित, गोलाकार गतिहरूले मणिपुरीको विशेषता दृश्य लय सिर्जना गर्छन्।

"मणिपुरी गतिमा प्रार्थना हो—गोपीहरूको कृष्णप्रति प्रेम हरेक कोमल मोडमा दृश्यमान।"

रास लीला

रास लीलाले मणिपुरी नृत्यको आध्यात्मिक र कलात्मक हृदय बनाउँछ। गोपीहरूसँग कृष्णको दिव्य खेल चित्रण गर्ने यी नृत्य-नाटकहरू धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा प्रदर्शन गरिन्छन्, विशेष गरी कार्तिक पूर्णिमा (कार्तिक महिनाको पूर्णिमा) मा। प्रदर्शनहरू रातमा मन्दिर आँगनहरूमा हुन्छन्, मध्यरातमा सुरु भई बिहानीसम्म जारी रहन्छन्। सहभागीहरूमा प्रशिक्षित नर्तकहरू र भक्तहरू दुवै समावेश छन्, कला र पूजाबीचको रेखा धमिलो पार्दै।

रास लीलाका पाँच प्रकार छन्: महा रास, बसन्त रास, कुञ्ज रास, नित्य रास, र दिबा रास, प्रत्येकले दिव्य प्रेम कथाका विभिन्न पक्षहरू चित्रण गर्दछ। गतिहरू कोमल र चक्रीय छन्, दिव्य खेलको शाश्वत प्रकृति सुझाव दिँदै। कृष्ण केन्द्रमा उभिन्छन् जबकि गोपीहरू ब्रह्माण्डीय व्यवस्थाको प्रतीक गठनहरूमा घुम्छन्।

गति शब्दावली

मणिपुरी गतिले कोमल, बग्ने गुणमा जोड दिन्छ। खुट्टाहरूले विरलै सुनिने गरी भुइँमा प्रहार गर्छन्; बरु, नर्तकहरू सर्छन् र हल्लिन्छन्। बाहुला गतिहरूले भावना र कथा व्यक्त गर्ने विशिष्ट हस्त मुद्राहरू (हातका मुद्राहरू) सँग कोमल वक्रहरू वर्णन गर्छन्। धड़ सीधो तर तरल रहन्छ, निरन्तर गति सिर्जना गर्ने सूक्ष्म तरंगहरूसहित।

रास लीलाबाहेक, मणिपुरीमा जोशपूर्ण पुङ चोलोम् (ढोल नृत्य) र करताल चोलोम् (झ्याली नृत्य) समावेश छन्, दुवै पुरुषहरूद्वारा ऊर्जावान्, एथलेटिक गतिहरूसँग प्रदर्शन गरिन्छ जुन कोमल महिला संग्रहसँग विपरीत हुन्छ। वैष्णव प्रभावभन्दा पहिलेको लाई हराओबा अनुष्ठान नृत्य स्वदेशी मेइतेइ धार्मिक परम्पराहरूसँग जोडिन्छ।

ऐतिहासिक विकास

मणिपुरले १८औं शताब्दीमा राजा भाग्यचन्द्रको शासनकालमा वैष्णववाद अपनायो, जसलाई रास लीला ढाँचा सिर्जना गरेको श्रेय दिइन्छ। तर, नृत्य परम्पराहरू पहिले नै अवस्थित थिए, स्वदेशी मेइतेइ संस्कृतिमा निहित। वैष्णव भक्तिको स्वदेशी गति शब्दावलीसँगको संश्लेषणले विशिष्ट मणिपुरी विधा सिर्जना गर्यो। रवीन्द्रनाथ टैगोरले २०औं शताब्दीको प्रारम्भमा मणिपुरी नृत्यसँग भेट गरे र शिक्षकहरूलाई शान्तिनिकेतनमा आमन्त्रण गरे, यो विधालाई व्यापक भारतीय र अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकहरूसम्म परिचय गराउँदै।

प्रमुख कलाकारहरू

गुरु बिपिन सिंह (१९१८-२०००) मणिपुरी प्रविधिको संहिताकरण र यसलाई कन्सर्ट मञ्चहरूमा ल्याउनमा प्रभावशाली थिए। सिंहजित सिंह र चारु माथुरले विकास जारी राखे। झावेरी बहिनीहरू (नयना, सुवर्णा, दर्शना, र रञ्जना) ले प्रमुखता प्राप्त गरे, दशकौंको प्रदर्शन र शिक्षणमार्फत मणिपुरीलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता दिलाउँदै।