ग्वालियर घराना हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीतमा ख़्याल गायनको एक घराना हो, जसको नाम ग्वालियर रियासतबाट रहेको हो। यसले १८औँ शताब्दीको अन्त्य र १९औँ शताब्दीमा सिन्धिया दरबारमा आकार लियो। बोनी सी. वेड र अरूले यसलाई ख़्यालका घरानामध्ये सबैभन्दा पुरानो मान्छन्। दिल्ली घरानाको परिवार भने यो स्थान आफ्नै वंशको भएको दाबी गर्छ। ख़्यालभन्दा अघि राजा मान सिंह तोमर (शासनकाल १४८६ देखि १५१६)को समयमा ग्वालियर ध्रुपदको केन्द्र थियो।
दौलतराव सिन्धिया (शासनकाल १७९४ देखि १८२७) प्रमुख संरक्षक हुनुहुन्थ्यो। एउटा विवरणअनुसार उहाँ ग्वालियरको छुट्टै शैली चाहनुहुन्थ्यो, र त्यो विवरणले यसलाई लश्करी ख़्याल भन्छ। धेरै स्रोतले नत्थन पीर बख्शलाई संस्थापक मान्छन्। नत्थन पीर बख्शका नाति हद्दू खान र हस्सू खानले आफ्ना नातेदार नत्थू खानसँग मिलेर यो शैलीलाई आकार दिनुभयो। अन्य विवरणहरू ती दुई दाजुभाइलाई संस्थापक मान्छन्। घरानामा प्रचलित एउटा कथाअनुसार प्रतिद्वन्द्वी गायक बडे मोहम्मद खानका तान सिक्न दुवै दाजुभाइ महाराजाको सिंहासनमुनि लुक्नुभएको थियो। यो कथा किंवदन्ती हो, र बडे मोहम्मद खान कहिले ग्वालियर आइपुग्नुभयो भन्नेमा स्रोतहरू सहमत छैनन्।
ग्वालियरको पद्धतिलाई अष्टांग गायकी, अर्थात् आठ तत्वमा आधारित गायन भनिन्छ, र ती आठ तत्व कुन-कुन हुन् भन्नेमा स्रोतहरू सहमत छैनन्। निश्चित रचना, अर्थात् बन्दिश प्रस्तुतिको केन्द्रमा रहन्छ: गायकले यसका दुई खण्ड, स्थायी र अन्तरा प्रस्तुत गर्छ र यसकै संरचनाबाट राग निर्माण गर्छ। आवाज तीनै सप्तकमा खुला र भरिलो हुन्छ, र आलाप, अर्थात् तालबिनाको सुरुआती विस्तार छोटो रहन्छ। गायकहरू तान, अर्थात् स्वरहरूको द्रुत दौडका धेरै प्रकार प्रयोग गर्छन्। तीमध्ये गमक, अर्थात् भारी कम्पनसहित गाइने सपाट तानहरू र तीनै सप्तक छुने तानहरू पर्छन्। धेरै विवरणले टप्पालाई भण्डारमा राख्छन्, र ग्वालियरको पण्डित परिवारले टप-ख़्याल र बन्दिशी ठुमरी पनि थप्छ।
यो घराना एउटा मुस्लिम पारिवारिक वंशमार्फत, नत्थन पीर बख्शदेखि निस्सार हुसेन खानसम्म, र ग्वालियर तथा महाराष्ट्रका शिष्यहरूबाट सुरु भएका हिन्दू वंशहरूमार्फत अघि बढ्यो। अन्य घरानाले पनि यसबाट लिए: आग्रा घरानाका घग्गे खुदा बख्शले नत्थन पीर बख्शसँग सिक्नुभयो, र परिवारको विवरणअनुसार रामपुर-सहसवानका इनायत हुसेन खानले हद्दू खानकी छोरीसँग विवाह गर्नुभयो। नत्थू खानका धर्मपुत्र निस्सार हुसेन खान १८८६ देखि १९१६ मा आफ्नो निधनसम्म पण्डित परिवारसँग बस्नुभयो र शंकर पण्डितलाई सिकाउनुभयो। शंकर पण्डितका छोरा कृष्णराव शंकर पण्डितले १९१४ मा ग्वालियरमा शंकर गन्धर्व विद्यालय स्थापना गर्नुभयो। महाराष्ट्रमा बालकृष्णबुवा इचलकरंजीकरले यो शैली फैलाउनुभयो, र उहाँका शिष्य विष्णु दिगम्बर पलुस्करले १९०१ मा लाहोरमा गान्धर्व महाविद्यालय स्थापना गर्नुभयो।
प्रमुख कलाकारहरू
- नत्थन पीर बख्श, संस्थापक मानिने गुरु, १८औँ शताब्दीको अन्त्यदेखि १९औँ शताब्दीको सुरुसम्म
- हद्दू खान, नत्थन पीर बख्शका नाति, निधन १८८३
- हस्सू खान, नत्थन पीर बख्शका नाति र हद्दू खानका दाजुभाइ
- निस्सार हुसेन खान, नत्थू खानका धर्मपुत्र र पण्डित परिवारका गुरु, निधन १९१६
- बालकृष्णबुवा इचलकरंजीकर, घरानाको महाराष्ट्र धाराका संस्थापक
- विष्णु दिगम्बर पलुस्कर, बालकृष्णबुवा इचलकरंजीकरका शिष्य, १८७२ देखि १९३१
- कृष्णराव शंकर पण्डित, ग्वालियरको शंकर गन्धर्व विद्यालयका संस्थापक, निधन १९८९
- मालिनी राजुरकर, यस घरानाका गायक
स्रोतहरू
- Mukund Lath, What is Khyal? A Critique of Wade's Khyal, NCPA Quarterly Journal (1988)
- Amar Farooqui, Mihirakula to Marathas to Madhya Pradesh: The Brief History of Gwalior, Sahapedia
- Samrat Bhattacharjee, Gharana and its Colour of Ornamentation, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2025)
- Amrita Sarkhel, Development and characteristics of Agra-Atrauli Gharana of Khayal, Naad-Nartan Journal of Dance and Music (2020)
- Meeta Pandit, Gwalior's Musical Heritage, Sahapedia
- Aneesh Pradhan, Scroll मा कृष्णराव शंकर पण्डित (2014) र गान्धर्व महाविद्यालय (2018) बारेका स्तम्भ