अदनान खान

अदनान खान सितार गायकी अङ्गमा बजाउँछन्, अर्थात् वाद्यलाई गायकको स्वरको ढाँचामा ढाल्ने शैलीमा। उनी दिल्लीमा बस्छन्, पुस्तौँदेखि यही सङ्गीत बजाउँदै आएको परिवारमा। तार छेडेकै क्षणदेखि त्यसको नाद घट्न थाल्छ, त्यसैले त्यसलाई गवाउन चाहने सितारवादकले स्वरलाई अन्यत्र लैजानुपर्छ: एउटा स्वरलाई अर्कोमा बङ्ग्याउने मीँडमा, फेरि प्रहार नगरी स्वर जगाउने कृन्तनमा। गायकी अङ्गले माग्ने मिहिनेत यही हो, र उनका हात यसैका लागि तयार भएका हुन्।

पहिलो पाठ उनले आमातर्फका हजुरबुबा, स्वर्गीय उस्ताद जफर अहमद खानबाट सिके; उनी दिल्लीका सितारवादक थिए। त्यो तालिम दरियागञ्जको पुर्ख्यौली घरमा भयो, त्यस टोलका सङ्गीतकारहरू त्यसलाई मौसिकी मन्जिल भन्थे। सितार त्यो घरमा पुस्तौँदेखि बज्दै आएको थियो, र वाद्य हातमा लिनुअघि नै उनले त्यो सुन्न सिके। आज पनि उनी आफ्ना बुबा, सितारवादक उस्ताद सईद खानबाट सिक्दै छन्; नाद र रागदारीको जुन मापदण्ड उनले तय गरे, त्यसैलाई उनको वादनले आज पनि जवाफ दिन्छ। यी दुईबीच उनको बाल्यकालको धेरैजसो समय एक उस्तादको सामीप्यमा बित्यो।

गायकी अङ्ग उनीसम्म परिवारकै ख्याल गायक उस्ताद मशकूर अली खानमार्फत पुग्यो; भारतीय सङ्गीतका सबैभन्दा ठूला बन्दिश-सङ्ग्रहमध्ये एक उनीसँग छ। 2009 देखि 2013 सम्म अदनान खान कोलकाताको आईटीसी सङ्गीत रिसर्च एकेडेमीमा वरिष्ठ ए-श्रेणीको छात्रवृत्तिमा रहे र त्यहीँ उनै गुरुबाट सिके। सितारवादकको साटो एक गायकको छेउमा बिताएका चार वर्षले उनी के सुन्छन् भन्ने कुरा नै बदलिदियो। सास कहाँ लिने, कुनै स्वरलाई अघि बढ्नुअघि कति बेर समात्ने, र वाक्यांशको कति भाग नभनी छाड्ने भन्ने उनले सिके। स्वरबाट सिकिएको बन्दिश आफ्ना बोलसहित आउँछ, र बोलले नै त्यसको अदायगी तय गर्छ। ती वर्षबाट उनी यस्ता बन्दिश लिएर निस्के, जसलाई धेरैजसो सितारवादकले गीतका रूपमा मात्र चिन्छन्।

उनको वादनमा रागको धुन अगाडि रहन्छ। सिङ्गो तारभरि नाद एकनासको रहन्छ, र अत्यन्त द्रुत तानहरूमा पनि रागका स्वरले आफ्नो आकार गुमाउँदैनन्। उनी पटकपटक शुद्ध कल्याणमा फर्कन्छन्; साँझको त्यो राग आरोहमा पाँच स्वर लिन्छ र मध्यम तथा निषादलाई अवरोहका लागि राख्छ। मियाँ की मल्हारमा पनि फर्कन्छन्; वर्षाको त्यो राग आफ्ना दुवै निषादलाई आमनेसामने उभ्याउँछ। शहाना, रातको अन्तिम प्रहरको कानडा अङ्गको राग, उनको भण्डारमा यिनकै छेउमा छ। कार्यक्रमको अन्त्य उनी धुन वा ठुमरीले गर्छन्, जहाँ गायकीको रेखा कतै लुक्न सक्दैन। जुहैब अहमद खान र जरगाम खान उनीसँग तबला सङ्गत गर्छन्, र उस्ताद अकरम खानसँग उनले शुद्ध कल्याण रेकर्ड गरेका छन्।

आठ वर्षको उमेरमा उनले पहिलोपटक सार्वजनिक रूपमा बजाए। त्यसयता उनले जालन्धरको हरिबल्लभ सङ्गीत सम्मेलनमा बजाएका छन्, जुन भारतीय शास्त्रीय सङ्गीतको सबैभन्दा पुरानो महोत्सव हो; मुम्बईको कल के कलाकारमा, आईटीसी सङ्गीत सम्मेलन र एमटीभी इन्डिया म्युजिक समिटमा, र उस्ताद विलायत खान फाउन्डेसनका लागि पनि। 2016 मा चण्डीगढमा उनले विलम्बित गतमा शुद्ध कल्याणबाट सुरु गरे र अफगानी धुन अनार अनारमा टुङ्ग्याए। देशबाहिर उनले तुर्कमेनिस्तानको वर्ल्ड म्युजिक फेस्टिभलमा र बङ्गलादेश, बहराइन तथा माल्दिभ्समा बजाएका छन्। नोभेम्बर 2026 मा उनी कलासुधासँग अ हन्ड्रेड स्ट्रिङ्स भ्रमणमा बेलायत जानेछन्, सन्तूरवादक विनय देसाई र तबलामा उस्ताद अकरम खानसँगै।