अजराडा घराना (अङ्ग्रेजीमा Ajrada पनि लेखिन्छ) तबला वादनको एक घराना हो, जुन १८औँ शताब्दीको अन्त्य वा १९औँ शताब्दीको सुरुमा उत्तर प्रदेशको मेरठ जिल्लाको अजराडा गाउँमा उदायो। घरानाको नाम यही गाउँबाट रहेको हो। धेरैजसो लेखकले मान्यता दिने छ वटा तबला घरानामा दिल्ली, लखनऊ, फर्रुखाबाद, बनारस र पंजाबसँगै अजराडा पनि पर्छ।
धेरैजसो विवरणले यस घरानाको सुरुआत दुई दाजुभाइ, कल्लू खान र मीरू खानबाट भएको बताउँछन्। मीरूको नाम अङ्ग्रेजीमा Meeru पनि लेखिन्छ। दुवै दाजुभाइले दिल्लीमा सिताब खानसँग सिक्नुभयो र त्यो सामग्री अजराडा ल्याउनुभयो, त्यसैले यो घराना दिल्ली घरानाको शाखा मानिन्छ। दिल्ली घरानाका १८औँ शताब्दीका संस्थापक सिद्धार खानसँग सिताब खानको सम्बन्धबारे स्रोतहरू फरक कुरा भन्छन्। अक्सफोर्ड रेफरेन्सले सिताब खानलाई छोरा बुगरा खानमार्फत सिद्धार खानका नाति भन्छ, जबकि स्वरगंगा म्युजिक फाउन्डेसनले उहाँलाई त्यही छोराका शिष्य बताउँछ।
अजराडाका वादकहरूले दिल्लीको प्रविधि कायम राख्छन् र त्यसमा साहिँली औँला थप्छन्। दिल्लीजस्तै यो घराना पनि बन्द बाज, अर्थात् कम गुन्जने प्रहारहरू भएको शैली अपनाउँछ। यसले बायाँ, अर्थात् देब्रे हातले बजाइने गहिरो स्वरको ड्रमलाई दिल्लीभन्दा ठूलो भूमिका दिन्छ। अनीश प्रधानले झूलको वर्णन गर्नुभएको छ: बायाँमा नाडीको दबाब बदलेर बोलहरूमा ल्याइने झुल्ने ढाँचा। यो घराना आड लय, अर्थात् हरेक दुई मात्रामा तीन प्रहार, र तिस्र जाति, अर्थात् तीन-तीनको समूहमा बनेको वाक्यांशमा बजाइने कायदाहरूका लागि सबैभन्दा बढी चिनिन्छ। कायदा भनेको निश्चित पल्टाहरूसहित बजाइने विषयवस्तु हो। रेणु जौहरीका अनुसार आड लयको कायदा यस घरानाको पहिचान दिने ढाँचा हो, यद्यपि आज हरेक तबला घरानाले यो बजाउँछ।
हबीबुद्दीन खान २०औँ शताब्दीका सबैभन्दा चर्चित अजराडा गुरु हुनुहुन्छ। छ वटा तबला परम्पराबारे रोबर्ट गटलिबको अध्ययनले यस घरानालाई उहाँका पुराना टेपमार्फत प्रस्तुत गर्छ, किनकि गटलिबले अन्य पाँच गुरुको रेकर्डिङ गरेको १९७१ सम्ममा उहाँले प्रस्तुति दिन छोडिसक्नुभएको थियो। उहाँलाई पहिलो तालिम बुबा शम्मू खानले दिनुभयो, र उहाँले दिल्लीसहित अन्य घरानाका गुरुहरूबाट पनि सिक्नुभयो। सुधीर कुमार सक्सेनाले मेरठमा उहाँसँग तालिम लिनुभयो र बडौदाको महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यालयमा ३३ वर्ष पढाउनुभयो। आज हशमत अली खानका छोरा उस्ताद अकरम खान यस घरानामा बजाउनुहुन्छ। उहाँले पहिलो पाठ नियाजू खानबाट लिनुभयो, र आफ्ना जिजुबुबा वा मावली जिजुबुबा मोहम्मद शफी खानबाट पनि सिक्नुभयो।
प्रमुख कलाकारहरू
- कल्लू खान र मीरू खान, दाजुभाइ र सह-संस्थापक, १८औँ शताब्दीको अन्त्य वा १९औँ शताब्दीको सुरु
- हबीबुद्दीन खान, १८९९ देखि १९७२, २०औँ शताब्दीका गुरु र गटलिबको अध्ययनमा घरानाका प्रतिनिधि
- सुधीर कुमार सक्सेना, १९२३ देखि २००७, हबीबुद्दीन खानका शिष्य, बडौदामा तबला पढाउने गुरु
- नियाजू खान, उस्ताद अकरम खानलाई पहिलो पाठ दिने गुरु
- उस्ताद अकरम खान, वर्तमान पुस्ताका कलाकार
स्रोतहरू
- Robert S. Gottlieb, Solo Tabla Drumming of North India (1998), The Major Traditions of North Indian Tabla Drumming (1977) को विस्तारित रूप
- Aneesh Pradhan, हबीबुद्दीन खान र अजराडा घरानाबारे लेख, Scroll.in (2016)
- Renu Johri, Gharanas of Tabla and Its Signature Patterns, Sangeet Galaxy (2014)
- Sudhir Kumar Saxena, The Art of Tabla Rhythm, Sangeet Natak Akademi र D.K. Printworld (2018 संस्करण)
- Oxford Reference, सिताब खान र हबीबुद्दीन खानबारेका प्रविष्टिहरू (मिति नखुलेको)
- Maharaja Sayajirao University of Baroda, अजराडा र फर्रुखाबाद तबला घरानाको तुलना गर्ने पीएचडी शोधप्रबन्ध (मिति नखुलेको)