बनारस घराना हिन्दुस्तानी संगीतमा तबला वादनको एक घराना हो। यसको नाम बनारस (वाराणसी) बाट रहेको हो, जहाँ राम सहायले १८औँ शताब्दीको अन्त्य वा १९औँ शताब्दीमा यसको स्थापना गर्नुभयो। यसलाई वाराणसी घराना पनि भनिन्छ, र अङ्ग्रेजीमा यसको नाम Banaras पनि लेखिन्छ। यसको शैलीलाई बनारस बाज वा बनारसी बाज भनिन्छ। यही नाम गायन र कथकका छुट्टै परम्पराका लागि पनि प्रयोग हुन्छ। लखनऊ र फर्रुखाबादसँगै बनारस पनि तबलाको पूर्वी शैली, पूरब बाजमा पर्छ।
परम्पराअनुसार राम सहायको जीवनकाल १७८० देखि १८२६ सम्म हो। रोबर्ट गटलिबलाई उद्धृत गर्दै डिजीतबलाले उहाँका मितिबारे ठूलो मतभेद रहेको उल्लेख गर्छ र उहाँको जन्म करिब १८३० वा त्योभन्दा अघि भएको बताउँछ। यो घराना लखनऊबाट निस्किएको हो। घरानाका विवरणअनुसार नौ वर्षको उमेरमा राम सहाय मोधू खानसँग सिक्न त्यहाँ जानुभयो, यद्यपि लखनऊका केही वादक मोधू खानका मितिमाथि प्रश्न उठाउँछन्। अनीश प्रधान ती गुरुको नाम मक्खू खान बताउनुहुन्छ। घरानाका किंवदन्तीले नवाब वजीर अली खानसामु सात रातसम्म चलेको प्रस्तुति र नयाँ शैली तयार पार्न बनारसमा बिताइएको छ महिनाको एकान्तवासको कुरा पनि जोड्छन्।
वंशका विवरणअनुसार राम सहाय एकल वादन गर्न सक्ने र ख़्याल, वाद्यसंगीत, ध्रुपद तथा कथकसँग संगत गर्न सक्ने शैली चाहनुहुन्थ्यो। यसको आवाज शक्तिशाली र खुला हुन्छ, जुन ‘ना’ र ‘दिन’जस्ता गुन्जने प्रहारमा आधारित छ, यद्यपि वादकहरू हलुका स्पर्श पनि प्रयोग गर्छन्। उनीहरू ‘तेटे’जस्ता पूरै हत्केलाका प्रहार रुचाउँछन्, र डिजीतबलाका अनुसार बनारसमा लखनऊमा भन्दा पखावजको प्रभाव बढी छ। वंशका विवरणहरू कुप्रिएको साहिँली औँलाले बजाइने ‘ना’ बोलको श्रेय राम सहायलाई दिन्छन्, जसले दाहिना, अर्थात् दाहिने हातको ड्रमलाई गुन्जाउँछ। ती विवरणले सुरुआती रचना उठान, तालको आधारभूत प्रहार-ढाँचा बनारसी ठेका र निश्चित रचना फर्दको श्रेय पनि उहाँलाई दिन्छन्। बनारसको एकल वादन तत्काल सिर्जना गरिने भूमिका र उठानबाट सुरु हुन्छ, र छोटो तथा लामो निश्चित रचना, टुकडा र परनमा टुङ्गिन्छ।
राम सहायका दाजुभाइ वा दिदीबहिनीका छोरा भैरव सहाय (१८१५ देखि १८९४) ले पारिवारिक परम्परा आफ्ना छोरा बलदेव सहाय (१८५६ देखि १९०६) लाई सुम्पनुभयो। वंशतालिकाहरूले राम सहायबाट उहाँका शिष्य भगतजी, त्यसपछि भैरव प्रसाद मिश्र र उहाँका शिष्य अनोखेलाल मिश्रसम्म शिक्षणको दोस्रो धारा देखाउँछन्। अनोखेलाल स्पष्टता र गतिका लागि चिनिनुहुन्थ्यो। बलदेव सहायका शिष्य कण्ठे महाराजले आफ्ना दाजुभाइ वा दिदीबहिनीका छोरा किशन महाराजलाई सिकाउनुभयो। दुवैले कथक नर्तक र वाद्यवादकहरूसँग संगत गर्नुभयो। संस्थापकका प्रत्यक्ष वंशज शारदा सहायले बनारसमा राम सहायको नाममा एउटा विद्यालय खोल्नुभयो। १९८७ मा उहाँ र फ्रान्सेस शेफर्डले यसलाई बेलायतको परोपकारी ट्रस्टका रूपमा दर्ता गराउनुभयो।
प्रमुख कलाकारहरू
- राम सहाय, संस्थापक, परम्परागत मिति १७८० देखि १८२६
- बलदेव सहाय, १८५६ देखि १९०६, कण्ठे महाराजका गुरु
- कण्ठे महाराज, १८८० देखि १९६९ वा १९७०, संगतकार र किशन महाराजका गुरु
- अनोखेलाल मिश्र, १९१४ देखि १९५८, स्पष्टता र गतिका लागि चिनिने एकल वादक
- सामता प्रसाद (गुदई महाराज), जन्म १९२१, निधन १९९४ (केही स्रोतले १९९५ वा १९९९ दिन्छन्), एकल वादक र संगतकार, पद्मभूषण १९९१
- किशन महाराज, १९२३ देखि २००८, एकल वादक र संगतकार, पद्मश्री १९७३ र पद्मविभूषण २००२
- शारदा सहाय, १९३५ देखि २०११, राम सहायका वंशज, बनारस र बेलायतमा गुरु
स्रोतहरू
- Shawn Mativetsky, Benares gharana र The Art of Tabla Solo in the Benares Gharana, दुई वेब लेख (मिति नखुलेको)
- DigiTabla, The Six Major Gharanas and Baj, Robert S. Gottlieb (1993) र James Kippen (1988) लाई उद्धृत गर्दै
- Aneesh Pradhan, Scroll.in, तबलाको बनारस शैलीबारे (2016) र गिरिजा देवीबारे (2017)
- Gazette of India, पद्म पुरस्कारसम्बन्धी सूचनाहरू (1973, 1991, 2002)
- PRSSV Institute of Performing Arts and Heritage, गृहपृष्ठ र संस्थापकसम्बन्धी पृष्ठ (मिति नखुलेको)
- The Tribune (2008), किशन महाराजबारे समाचार (Shahira Naim) र श्रद्धाञ्जलि (Shovana Narayan)