लखनऊ घराना उत्तर भारतीय तबलाका छ प्रमुख घरानामध्ये एक हो, जुन दिल्ली घरानाका वादकहरू लखनऊमा बसेपछि बन्यो। जेम्स किपेन यो बसाइसराइलाई १८औँ शताब्दीको अन्त्यतिर राख्नुहुन्छ। बाँकी पाँच घराना दिल्ली, अजराडा, फर्रुखाबाद, बनारस र पंजाब हुन्। धेरैजसो स्रोतले मियाँ बख्शू नामले पनि चिनिने बख्शू खान (अङ्ग्रेजीमा Bakhshu पनि लेखिन्छ)लाई संस्थापक मान्छन्, र धेरैले उहाँसँगै उहाँका दाजुभाइ मोधू खानको नाम लिन्छन्। डिजीतबलाका अनुसार जेम्स किपेनको अध्ययन The Tabla of Lucknow (१९८८)ले यो दाजुभाइको नाताको कमजोर प्रमाण मात्र भेट्यो। स्वर्गीय अफाक हुसेन खानसहित लखनऊका केही वादकहरू मोधू खान बख्शू खानभन्दा करिब ५० वर्षपछि सहर आइपुगेको मान्छन्। आंशिक रूपमा गटलिब (१९९३)मा आधारित डिजीतबलाले संस्थापकहरूलाई करिब १७७० तिर राख्छ, तर संगीतकार र इतिहासकारहरू यो अनुमानमाथि विवाद गर्छन्।
स्रोतहरू पूरब बाज, अर्थात् पूर्वी शैलीको उत्पत्तिको श्रेय लखनऊलाई दिन्छन्। दिल्लीको पूर्वमा रहेकाले यो नाम रहेको हो। फर्रुखाबाद र बनारसले पूरब समूह पूरा गर्छन्। लखनऊको शैली, खुला बाज अर्थात् खुला शैली, दिल्लीको किनारामा दुई औँलाले बजाइने वादनको तुलनामा बढी साहसी र गुन्जने प्रहार प्रयोग गर्छ। लखनऊ अब्जर्भरले साहिँली र कान्छी औँलासहित पूरै हत्केलाको प्रयोगको वर्णन गर्छ, र यस शैलीलाई हथेली का बाज, अर्थात् हत्केलाको शैली भन्छ। डिजीतबला खुला र बन्द भन्ने नामको स्पष्ट परिभाषा नभएको चेतावनी दिन्छ, र खुला बाजले पनि बन्द प्रहार बलपूर्वक बजाउने उल्लेख गर्छ।
यो शैलीले पखावज र कथकबाट लिन्छ, र लखनऊका नर्तकहरूले यसका निश्चित रचनालाई आकार दिए, जुन आवर्तनको पहिलो मात्रामा टुङ्गिन्छन्। भण्डारमा गत, टुकडा, चक्रदार र परनसँगै दिल्लीबाट पाइएका कायदा, अर्थात् निश्चित पल्टाहरूसहितको विषयवस्तु, र पेशकार छन्। बख्शू खानका शिष्य र ज्वाइँ हाजी विलायत अली खानले फर्रुखाबाद घराना स्थापना गर्नुभयो, र बनारसका विवरणहरू मोधू खानलाई आफ्नो घरानाका संस्थापक राम सहायका गुरु मान्छन्।
वंशानुगत परम्पराका प्रमुखले खलीफाको उपाधि बोक्नुहुन्छ, र आबिद हुसेन खान, वाजिद हुसेन खान र अफाक हुसेन खानले यो उपाधि धारण गर्नुभयो। अर्पित सक्सेना आबिद हुसेनको उपाधिलाई एउटा चुनौती र नृत्यका लागि उहाँले रचेका रचनासँग जोड्नुहुन्छ। स्वपन चौधरी आफ्ना गुरु सन्तोष कृष्ण बिस्वासमार्फत यस घरानासँग जोडिनुहुन्छ।
प्रमुख कलाकारहरू
- बख्शू खान, संस्थापक, एउटा अनुमानअनुसार करिब १७७० तिर सक्रिय
- मोधू खान, धेरै विवरणमा सह-संस्थापक, राम सहायका गुरु
- आबिद हुसेन खान, खलीफा, कथक संगतकार र १९२८ देखि मेरिस कलेजमा तबलाका पहिलो प्राध्यापक (१८६७ देखि १९३६)
- वाजिद हुसेन खान, वंशानुगत परम्पराका खलीफा
- अफाक हुसेन खान, वंशानुगत परम्पराका खलीफा (१९३० देखि १९९०)
- स्वपन चौधरी, सन्तोष कृष्ण बिस्वासका शिष्य, संगीत नाटक अकादेमी पुरस्कार र पद्मश्री २०१९
स्रोतहरू
- James Kippen, The Tabla of Lucknow: A Cultural Analysis of a Musical Tradition (Cambridge University Press, 1988)
- DigiTabla, The Six Major Gharanas and Baj (Dilli baj and Purab baj)
- Arpit Saxena, Khaleefa Abid Hussain, The Lucknow Observer (2015)
- UCLA International Institute, आबिद हुसेन खानका नोटबुकबारे जेम्स किपेनको व्याख्यानको सूचना (2008)
- Swapan Chaudhuri, आधिकारिक जीवनी, र Ali Akbar College of Music, पद्मश्रीसम्बन्धी सूचना (2019)