फर्रुखाबाद घराना उत्तर भारतीय तबलाको एक घराना हो, जसले १८औँ वा १९औँ शताब्दीमा लखनऊ घरानाका बख्शू खानका शिष्य हाजी विलायत अली खानको वरिपरि आकार लियो। यसको नाम हालको उत्तर प्रदेशको फर्रुखाबाद सहरबाट आएको हो। धेरैजसो लेखकले गन्ने छ वटा तबला घरानामा दिल्ली, अजराडा, लखनऊ, बनारस र पंजाबसँगै यो पनि पर्छ। स्रोतहरूमा यसको नाम अङ्ग्रेजीमा Farukhabad वा Farukkhabad पनि लेखिन्छ, र देवनागरीमा यसलाई फर्रुखाबाद घराना लेखिन्छ।
विलायत अली बख्शू खानका ज्वाइँ पनि बन्नुभयो। २०२२ मा नाद-नर्तन पत्रिकामा लेख्ने निखिल भगत र तबलावादक तथा इतिहासकार अनीश प्रधान दुवैले स्थापना मिति दिनुहुन्न, र लोकप्रिय सन्दर्भहरूले १८औँ शताब्दीको सुरुदेखि १९औँ शताब्दीसम्मका मिति दिन्छन्। भगत विलायत अलीलाई संस्थापक मान्नुहुन्छ र फर्रुखाबादलाई पूरब बाजमा आधारित लखनऊको शाखा भन्नुहुन्छ। पूरब बाज भनेको खुला र गुन्जने प्रहारको पूर्वी शैली हो।
वादकहरू दाहिने ड्रमको छालाको किनार र बीचको भाग, अर्थात् लव वा सुर दुवैमा प्रहार गर्छन्, जसले पूरबका गुन्जने प्रहारलाई दिल्ली बाजका बन्द औँला-प्रहारसँग मिलाउँछ। प्रधान फर्रुखाबादलाई खुला बाज भन्नुहुन्छ, जसका रचनाले बन्द र खुला शैलीबीच पुलको काम गर्छन्। निश्चित रचना, अर्थात् गतहरू भण्डारको केन्द्रमा छन्। भण्डारमा धेरै प्रकारका गत छन्, र तिनका साथमा पखावज शैलीका रचना परन र चलन पनि छन्। भगतका अनुसार सुरुका वादकहरूले गत-तोडा खुला हत्केलाले बजाउँथे, र पेशकार तथा कायदा पछि मात्र भण्डारमा आए। अहमद जान थिरकवाले फर्रुखाबादको वादनलाई नक्कारा र ढोलको आवाजबाट मुक्त ‘शुद्ध तबला’ भन्नुभयो।
मुनीर खान वंशका हिसाबले यस घरानाका हुनुहुन्थ्यो, तर उहाँले विभिन्न घरानाका धेरै गुरुसँग तालिम लिनुभयो। उहाँका शिष्यहरू ललियाना घराना, वा बम्बईमा उहाँले पढाएका वर्षहरूका कारण बम्बई घरानाका नामले चिनिए। उहाँका दाजुभाइ वा दिदीबहिनीका छोरा अमीर हुसेन खान खलीफाका रूपमा उहाँका उत्तराधिकारी बन्नुभयो र यो शैली महाराष्ट्रभर फैलाउनुभयो। भगत उहाँका कायदा र रेलाहरूमा दिल्लीको भाषा र फर्रुखाबादको उपज सुन्नुहुन्छ। अरविन्द मुलगाँवकर र निखिल घोषले उहाँसँग सिक्नुभयो। दोस्रो धारा मसीत खानबाट चल्छ, जसले ज्ञान प्रकाश घोषलाई सिकाउनुभयो। अनिन्दो चटर्जीले तीन दशकसम्म ज्ञान प्रकाश घोषबाट घरानाको व्याकरण सिक्नुभयो। संस्थापकका प्रत्यक्ष वंशज करामतुल्ला खानले रोबर्ट गटलिबको १९७७ को तबला सर्वेक्षणमा फर्रुखाबादको प्रतिनिधित्व गर्नुभयो।
प्रमुख कलाकारहरू
- हाजी विलायत अली खान, संस्थापक, मिति विवादित
- मुनीर खान, खलीफा र ललियाना शाखाका स्रोत, १८६३ देखि १९३७
- अमीर हुसेन खान, मुनीर खानपछिका खलीफा, रचनाकार र गुरु
- अहमद जान थिरकवा, मुनीर खानका शिष्य र रामपुर दरबारका संगीतकार, १८९१ वा १८९२ देखि १९७६
- मसीत खान, ज्ञान प्रकाश घोषका गुरु
- करामतुल्ला खान, संस्थापकको वंशका २०औँ शताब्दीका उल्लेखनीय वादक
- ज्ञान प्रकाश घोष, निखिल घोष र अनिन्दो चटर्जीका गुरु, पंजाब घरानामा पनि तालिमप्राप्त
- निखिल घोष, १९५६ मा मुम्बईमा संगीत महाभारती स्थापना गर्ने गुरु, १९१८ देखि १९९५
स्रोतहरू
- Nikhil Bhagat, अमीर हुसेन खानबारे शोधपत्र, Naad-Nartan Journal of Dance and Music, vol. 10, issue 1 (2022)
- Aneesh Pradhan, फर्रुखाबाद घराना र मुनीर खानबारेका स्तम्भ, Scroll (2016)
- Robert S. Gottlieb, The Major Traditions of North Indian Tabla Drumming (1977)
- Susheela Mishra, अहमद जान थिरकवाको संस्मरण, Vijaya Parrikar Library
- Sangit Mahabharati, Mumbai, संस्थापक निखिल घोषको जीवनी
- Darbar Arts Culture Heritage Trust, अहमद जान थिरकवा र अनिन्दो चटर्जीका कलाकार-परिचय