इसराज

इसराज एउटा फ्रेटेड बोड वाद्ययन्त्र हो जुन बंगाली सांगीतिक परम्पराको सुरीला आवाजको रूपमा काम गर्छ। पंजाबको दिलरुबासँग नजिकको सम्बन्ध राख्दै, इसराजले रवीन्द्र संगीत, नोबेल पुरस्कार विजेता रवीन्द्रनाथ टैगोरका गीतहरूसँगको सम्बन्धमार्फत विशेष प्रमुखता प्राप्त गर्यो। निरन्तर, अभिव्यञ्जक सुरका लागि यसको क्षमताले यसलाई टैगोरका रचनाहरूका लागि रुचाइएको साथ र बंगाली शास्त्रीय तथा भक्तिपूर्ण संगीतमा महत्त्वपूर्ण आवाज बनाउँछ।

इसराज सापेक्ष रूपमा नयाँ वाद्ययन्त्र हो, लगभग ३०० वर्ष पुरानो। यसले सितारको फ्रेटेड घाँटीलाई सारंगी जस्ता तार वाद्ययन्त्रहरूको बोइङ प्रविधिसँग संयोजन गर्छ। यस संश्लेषणले बजाउनेहरूलाई फ्रेटेड वाद्ययन्त्रहरूको सटीक इन्टोनेसन र बोड तारहरूको निरन्तर, गायन-जस्तो अभिव्यक्ति दुवै प्राप्त गर्न अनुमति दिन्छ। वाद्ययन्त्रले बंगाली सांगीतिक सौन्दर्यशास्त्रमा केन्द्रीय रोमान्टिक र भक्तिपूर्ण विषयवस्तुहरूका लागि उपयुक्त मधुर, विलापयुक्त स्वर उत्पादन गर्छ।

"इसराज शब्दहरू पुग्न नसक्ने ठाउँमा गाउँछ। यसको आवाजमा, हामी भाषाभन्दा परको कविता सुन्छौं।"

टैगोरको विरासत

रवीन्द्रनाथ टैगोरले बंगाली सांस्कृतिक पुनर्जागरणको आफ्नो दृष्टिकोणभित्र इसराजलाई समर्थन गरे। विश्व-भारती विश्वविद्यालय (शान्तिनिकेतन) मा, उनले संगीत भवन (संगीत अकादमी) का विद्यार्थीहरूका लागि इसराज अध्ययन अनिवार्य बनाए। यस संस्थागत समर्थनले रवीन्द्र संगीत प्रदर्शनमा वाद्ययन्त्रको केन्द्रीय भूमिका स्थापित गर्यो, जहाँ यो रोजाइको साथ वाद्ययन्त्रको रूपमा रहन्छ।

टैगोरका गीतहरू, २,००० भन्दा बढी संख्यामा, कविता नढाक्ने संवेदनशील साथको माग गर्छन्। इसराजको नाजुक आवाज र अलंकरणको क्षमता आदर्श साबित भयो। आज, रवीन्द्र संगीतका प्रदर्शन र रेकर्डिङहरूमा नियमित रूपमा इसराज साथ हुन्छ, टैगोरले स्थापित गरेको सम्बन्ध कायम राख्दै।

निर्माण र ध्वनि

इसराजमा लगभग २० भारी धातुका फ्रेटहरू सहित मध्यम आकारको सितार-जस्तो घाँटी छ। चारवटा मुख्य तारहरूले सुर बोक्छन्, घोडाको रौंको धनुष (गज) ले बजाइएको। मुख्य तारहरूमुनि, १२-१५ sympathetic तारहरू (तरफहरू) सुरसँग अनुनाद गर्छन्, उत्तर भारतीय तार वाद्ययन्त्रहरूको विशेषता चम्किलो ओभरटोन गुणस्तर सिर्जना गर्दै। अनुनाद शरीर सामान्यतया बाख्राको छालाले ढाकिएको हुन्छ।

दिलरुबाको तुलनामा, इसराजको केही साँघुरो शरीर र अलि फरक टोनल गुणहरू छन्, यद्यपि वाद्ययन्त्रहरूले मौलिक निर्माण सिद्धान्तहरू र बजाउने प्रविधिहरू साझा गर्छन्। क्षेत्रीय प्राथमिकताहरूले कुन वाद्ययन्त्र देखा पर्छ भनेर निर्धारण गर्छ: इसराज बंगाल र पूर्वी भारतमा प्रभुत्व जमाउँछ, जबकि दिलरुबा पंजाब र सिख समुदायहरूमा प्रचलित छ।

बजाउने प्रविधि

इसराज ठाडो समातिन्छ, धनुष मुख्य तारहरूमा तान्दा बायाँ हातले फ्रेटहरूमा नोटहरू थिच्छ। फ्रेटेड घाँटीले स्पष्ट इन्टोनेसन मार्गदर्शन प्रदान गर्छ, वाद्ययन्त्रलाई सारंगी जस्ता फ्रेटविहीन बोड वाद्ययन्त्रहरूभन्दा अधिक पहुँचयोग्य बनाउँदै। तैपनि, दक्ष बजाउनेहरूले फ्रेटमा थिचेर नोटहरू स्लाइड (मींड) गर्न सक्छन्, भारतीय सुरीला अभिव्यक्तिका लागि आवश्यक पोर्टामेन्टो प्राप्त गर्दै।

वाद्ययन्त्रले गायन संगीतको गमक (दोलन) र कृन्तन (द्रुत अलंकरणहरू) अनुकरण गर्न सक्छ। गायन नक्कलको यो क्षमता गायकहरूको साथ दिने यसको प्राथमिक भूमिकाका लागि उपयुक्त छ, जहाँ साथीले गायकको वाक्यांश अनुमान गरी पूरक बनाउनुपर्छ। एकल इसराज प्रदर्शन, कम सामान्य भएता पनि, शास्त्रीय र हल्का शास्त्रीय सन्दर्भहरूमा वाद्ययन्त्रको सुरीला क्षमताहरू प्रदर्शन गर्छ।

समकालीन अभ्यास

इसराजले रवीन्द्र संगीतमा आफ्नो केन्द्रीय भूमिका कायम राख्छ साथमा बंगाली लोक परम्पराहरू र हल्का शास्त्रीय विधाहरू सेवा गर्छ। टैगोरका गीतहरूको रेकर्डिङ र प्रत्यक्ष प्रदर्शनहरूमा नियमित रूपमा इसराज साथ हुन्छ। कोलकाता र शान्तिनिकेतनका संस्थाहरूले टैगोरले स्थापित गरेको परम्परामा विद्यार्थीहरूलाई प्रशिक्षण दिन जारी राख्छन्। बेहाला वा सारंगीभन्दा कन्सर्ट शास्त्रीय संगीतमा कम प्रमुख भएता पनि, इसराजको मधुर आवाजले बंगाली सांस्कृतिक जीवनमा यसको निरन्तर महत्त्व सुनिश्चित गर्छ।