तौस

तौस, मयूरी वीणा पनि भनिने, यसको मयूर-आकारको गुञ्जायमान शरीरद्वारा विशिष्ट धनुष तानिएको वाद्ययन्त्र हो। नाम मयूरका लागि फारसी शब्दबाट आएको हो, वाद्ययन्त्रको आकर्षक दृश्य रूप स्वीकार गर्दै। सिख गुरुहरू र गुरमत संगीतको भक्ति संगीत परम्परासँग सम्बन्धित, तौसले आध्यात्मिक चिन्तन र शास्त्रीय अभिव्यक्तिका लागि उपयुक्त हृदयद्रावक, गुञ्जायमान स्वर उत्पादन गर्छ।

परम्परागत विवरणहरूले तौसलाई छैटौं सिख गुरु गुरु हरगोविन्दलाई श्रेय दिन्छ, जो कथित रूपमा तानिएको वाद्ययन्त्रहरूसँग गुञ्जित मयूरको चिच्याहटको आवाजबाट प्रेरित भएका थिए। यस परम्परा अनुसार, गुरुले "सबै तानिएको वाद्ययन्त्रहरूको resonation र मयूरको दर्दनाक चिच्याहटको संयोजन जस्तो सुनिने वाद्ययन्त्र" कल्पना गरे। परिणामस्वरूप वाद्ययन्त्रले सिख परम्परा भित्र सौन्दर्यात्मक सुन्दरता र प्रतीकात्मक महत्त्व दुवै बोकेको छ।

"तौसले मयूरको आवाजमा गाउँछ, युगौंभरि भक्तिमा चिच्याउँदै।"

निर्माण र डिजाइन

तौसमा मयूरको आकारमा काटिएको काठको शरीर हुन्छ, चराको घाँटीले वाद्ययन्त्रको आफ्नै घाँटी बनाउँछ र शरीरले गुञ्जायमान कक्षको रूपमा काम गर्छ। बाख्राको छालाले resonator ढाक्छ, जबकि मयूरको टाउकोबाट लामो फ्रेट भएको घाँटी फैलिन्छ। वाद्ययन्त्र धनुषले बजाइन्छ, बायाँ हातले फ्रेटहरूमा स्वरहरू थाम्छ जबकि sympathetic तारहरूले resonance थप्छन्।

मयूर रूप केवल सजावटी होइन तर प्रतीकात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। भारतीय परम्परामा, मयूरले सुन्दरता, अनुग्रह, र आध्यात्मिकताको प्रतिनिधित्व गर्छ। वाद्ययन्त्रको विस्तृत नक्काशीले यो भक्ति सन्दर्भलाई प्रतिबिम्बित गर्छ जसका लागि यो डिजाइन गरिएको थियो, जहाँ संगीतले केवल मनोरञ्जन होइन दैवीलाई चढाउने काम गर्छ।

दिलरुबासँगको सम्बन्ध

दिलरुबा तौसको अझ पोर्टेबल विकल्पको रूपमा विकसित भयो। परम्परागत विवरणहरू अनुसार, गुरु गोविन्द सिंह (दशौं सिख गुरु) ले दिलरुबा बनाउन लगाए ताकि सिख सेनाले घोडामा वाद्ययन्त्र बोक्न सकोस्। दिलरुबाले तौसको फ्रेट भएको, धनुष तानिएको डिजाइन कायम राख्छ जबकि मयूर शरीरलाई सरल आयताकार resonator ले प्रतिस्थापन गर्छ। दुवै वाद्ययन्त्रहरूले सिख भक्ति अभ्यास भित्र समान संगीत कार्यहरू गर्छन्।

बजाउने प्रविधि

तौस बसेर बजाइन्छ, वाद्ययन्त्र भुइँमा राखिएको वा शरीरमा टेकिएको हुन्छ। घोडाको रौंको धनुषले मुख्य तारहरूमा कोर्छ जबकि बायाँ हातले फ्रेटहरूमा स्वरहरू थाम्छ। प्रविधि दिलरुबा र इसराज जस्तै हुन्छ, फ्रेट दबाव र नियन्त्रित स्लाइड मार्फत मीड (glissando) प्राप्त गरिन्छ। Sympathetic तारहरू रागसँग गुञ्जित हुन्छन्, गहिराइ र समृद्धि सिर्जना गर्दै।

वाद्ययन्त्रको आकार र तौलले ढुवानी र प्रदर्शनका लागि चुनौतीहरू प्रस्तुत गर्छ। विस्तृत मयूर नक्काशीले क्षति रोक्न सावधान ह्यान्डलिङ आवश्यक पार्छ। यी व्यावहारिक विचारहरूले दैनिक भक्ति अभ्यासका लागि दिलरुबालाई अझ सामान्य विकल्पको रूपमा उदय हुन योगदान पुर्‍याए।

समकालीन स्थिति

तौस दुर्लभ भएको छ, थोरै अभ्यासकर्ता र वाद्ययन्त्र निर्माताहरूले परम्परा कायम राखेका छन्। वाद्ययन्त्र संरक्षण गर्ने प्रयासहरू समर्पित शिल्पकार र संगीतकारहरू मार्फत जारी छन् जसले यसको ऐतिहासिक र आध्यात्मिक महत्त्व चिन्दछन्। संगठनहरू र व्यक्तिहरूले यो विशिष्ट आवाज नहराओस् भनी दस्तावेजीकरण र पुनरुत्थान परियोजनाहरू सञ्चालन गरेका छन्।

गुरमत संगीत भित्र, तौसले गुरुहरूसँग सम्बन्धित वाद्ययन्त्रको रूपमा विशेष आदर कायम राख्छ। तौसमा प्रदर्शनहरूले तिनीहरूको संगीत सामग्रीभन्दा परको ऐतिहासिक भार बोक्छन्, समकालीन अभ्यासकर्ताहरूलाई वाद्ययन्त्रको पवित्र उत्पत्तिसँग जोड्दै।