ଅଦନାନ ଖାନ

ଅଦନାନ ଖାନ ସିତାର ଗାୟକୀ ଅଙ୍ଗରେ ବଜାନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଗାୟକର ସ୍ୱରର ଛାଞ୍ଚରେ ଗଢ଼ୁଥିବା ଶୈଳୀରେ। ସେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ରୁହନ୍ତି, ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ଧରି ଏହି ସଙ୍ଗୀତ ବଜାଇ ଆସିଥିବା ପରିବାରରେ। ତାର ଛୁଇଁଲା ମାତ୍ରେ ତାହାର ନାଦ କମିବାକୁ ଲାଗେ, ତେଣୁ ତାହାକୁ ଗାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ସିତାରବାଦକ ସେହି ସ୍ୱରକୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ନେବାକୁ ପଡ଼େ: ଗୋଟିଏ ସ୍ୱରକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀଟିରେ ବଙ୍କାଉଥିବା ମୀଣ୍ଡରେ, ପୁଣି ଆଘାତ ନକରି ସ୍ୱର ଜଗାଉଥିବା କୃନ୍ତନରେ। ଗାୟକୀ ଅଙ୍ଗ ଏହି ପରିଶ୍ରମ ହିଁ ମାଗେ, ଆଉ ତାଙ୍କ ହାତ ଏଥିପାଇଁ ହିଁ ତିଆରି ହୋଇଛି।

ପ୍ରଥମ ପାଠ ସେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ବାପା, ପ୍ରୟାତ ଉସ୍ତାଦ ଜଫର ଅହମଦ ଖାନଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲେ; ସେ ଦିଲ୍ଲୀର ସିତାରବାଦକ ଥିଲେ। ସେହି ତାଲିମ ଦରିଆଗଞ୍ଜର ପୈତୃକ ଘରେ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ପଡ଼ାର ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନେ ତାହାକୁ ମୌସିକୀ ମଞ୍ଜିଲ ବୋଲି କହୁଥିଲେ। ସିତାର ସେହି ଘରେ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ଧରି ବାଜି ଆସିଥିଲା, ଆଉ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ହାତରେ ଧରିବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ସେ ତାହା ଶୁଣିବାକୁ ଶିଖିଥିଲେ। ଆଜି ବି ସେ ତାଙ୍କ ପିତା, ସିତାରବାଦକ ଉସ୍ତାଦ ସଇଦ ଖାନଙ୍କଠାରୁ ଶିଖୁଛନ୍ତି; ନାଦ ଓ ରାଗଦାରୀର ଯେଉଁ ମାନ ସେ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ଏହାଙ୍କ ବାଦନ ଆଜି ବି ଉତ୍ତର ଦିଏ। ଏହି ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପିଲାଦିନର ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ଜଣେ ଉସ୍ତାଦଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ କଟିଥିଲା।

ଗାୟକୀ ଅଙ୍ଗ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପରିବାରର ହିଁ ଖେୟାଲ ଗାୟକ ଉସ୍ତାଦ ମଶକୂର ଅଲୀ ଖାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା; ଭାରତୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ସର୍ବବୃହତ୍ ବନ୍ଦିଶ ସଂଗ୍ରହ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି। 2009 ଠାରୁ 2013 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଦନାନ ଖାନ କୋଲକାତାର ଆଇଟିସି ସଙ୍ଗୀତ ରିସର୍ଚ୍ଚ ଏକାଡେମୀରେ ବରିଷ୍ଠ ଏ-ଶ୍ରେଣୀ ବୃତ୍ତିରେ ରହିଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ସେହି ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲେ। ସିତାରବାଦକ ବଦଳରେ ଜଣେ ଗାୟକଙ୍କ ପାଖରେ କଟାଇଥିବା ଚାରି ବର୍ଷ ସେ କଣ ଶୁଣନ୍ତି ତାହା ହିଁ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା। କେଉଁଠି ନିଶ୍ୱାସ ନେବାକୁ ହେବ, କୌଣସି ସ୍ୱରକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ କେତେ ସମୟ ଧରି ରଖିବାକୁ ହେବ, ଆଉ ବାକ୍ୟାଂଶର କେତେ ଅଂଶ ନକହି ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ହେବ ତାହା ସେ ଶିଖିଥିଲେ। ସ୍ୱରରୁ ଶିଖା ବନ୍ଦିଶ ନିଜ ବୋଲ ସହିତ ହିଁ ଆସେ, ଆଉ ବୋଲ ହିଁ ତାହାର ଅଦାୟଗୀ ସ୍ଥିର କରେ। ସେହି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରୁ ସେ ଏଭଳି ବନ୍ଦିଶ ନେଇ ବାହାରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଅଧିକାଂଶ ସିତାରବାଦକ କେବଳ ଗୀତ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି।

ତାଙ୍କ ବାଦନରେ ରାଗର ସ୍ୱରଲିପି ଆଗରେ ରହେ। ସମଗ୍ର ତାରରେ ନାଦ ସମାନ ରହେ, ଆଉ ଅତି ଦ୍ରୁତ ତାନରେ ମଧ୍ୟ ରାଗର ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଆକାର ହରାନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ବାରମ୍ବାର ଶୁଦ୍ଧ କଲ୍ୟାଣକୁ ଫେରନ୍ତି; ସନ୍ଧ୍ୟାର ସେହି ରାଗ ଆରୋହରେ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ୱର ନିଏ ଆଉ ମଧ୍ୟମ ଓ ନିଷାଦକୁ ଅବରୋହ ପାଇଁ ରଖେ। ମିଆଁ କୀ ମଲ୍ହାରକୁ ମଧ୍ୟ ଫେରନ୍ତି; ବର୍ଷାର ସେହି ରାଗ ନିଜର ଦୁଇଟି ନିଷାଦକୁ ମୁହାଁମୁହିଁ ଠିଆ କରାଏ। ଶାହାନା, ରାତିର ଶେଷ ପ୍ରହରର କାନଡ଼ା ଅଙ୍ଗର ରାଗ, ତାଙ୍କ ଭଣ୍ଡାରରେ ଏମାନଙ୍କ ସହିତ ହିଁ ଅଛି। କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ସେ ଧୁନ କିମ୍ବା ଠୁମ୍ରୀରେ ଶେଷ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଗାୟକୀର ରେଖା କୌଣସିଠାରେ ଲୁଚି ପାରେ ନାହିଁ। ଜୁହୈବ ଅହମଦ ଖାନ ଓ ଜରଗାମ ଖାନ ତାଙ୍କ ସହିତ ତବଲା ସଙ୍ଗତ କରନ୍ତି, ଆଉ ଉସ୍ତାଦ ଅକରମ ଖାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ଶୁଦ୍ଧ କଲ୍ୟାଣ ରେକର୍ଡ କରିଛନ୍ତି।

ଆଠ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ପ୍ରଥମ ଥର ସର୍ବସାଧାରଣରେ ବଜାଇଥିଲେ। ସେବେଠାରୁ ସେ ଜାଲନ୍ଧରର ହରିବଲ୍ଲଭ ସଙ୍ଗୀତ ସମ୍ମିଳନୀରେ ବଜାଇଛନ୍ତି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ସର୍ବପୁରାତନ ଉତ୍ସବ; ମୁମ୍ବାଇର କଲ କେ କଲାକାରରେ, ଆଇଟିସି ସଙ୍ଗୀତ ସମ୍ମିଳନୀ ଓ ଏମଟିଭି ଇଣ୍ଡିଆ ମ୍ୟୁଜିକ ସମିଟରେ, ଆଉ ଉସ୍ତାଦ ବିଲାୟତ ଖାନ ଫାଉଣ୍ଡେସନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। 2016ରେ ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ରେ ସେ ବିଲମ୍ବିତ ଗତରେ ଶୁଦ୍ଧ କଲ୍ୟାଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଫଗାନୀ ଧୁନ ଅନାର ଅନାରରେ ଶେଷ କରିଥିଲେ। ଦେଶ ବାହାରେ ସେ ତୁର୍କମେନିସ୍ତାନର ୱାର୍ଲଡ ମ୍ୟୁଜିକ ଫେଷ୍ଟିଭାଲରେ ଏବଂ ବାଂଲାଦେଶ, ବାହାରିନ ଓ ମାଲଦ୍ୱୀପରେ ବଜାଇଛନ୍ତି। ନଭେମ୍ବର 2026ରେ ସେ କଳାସୁଧା ସହିତ ଏ ହଣ୍ଡ୍ରେଡ ଷ୍ଟ୍ରିଙ୍ଗସ ଭ୍ରମଣରେ ବ୍ରିଟେନ ଯିବେ, ସନ୍ତୂରବାଦକ ବିନୟ ଦେଶାଇ ଓ ତବଲାରେ ଉସ୍ତାଦ ଅକରମ ଖାନଙ୍କ ସହିତ।