ବିନୟ ଦେଶାଈ

ବିନୟ ଦେଶାଈ ସନ୍ତୂର ବଜାନ୍ତି। ଏହା ଅଗଭୀର ଆଖରୋଟ କାଠର ପେଟି, ଯାହା ଉପରେ ପ୍ରାୟ ଶହେ ତାର ଟାଣି ବନ୍ଧା ଯାଇଥାଏ, ଆଙ୍ଗୁଠି ମଝିରେ ଧରା ଦୁଇଟି ହାଲୁକା ବଙ୍କା କାଠିରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପିଟାଯାଏ। ଏହି ବାଦ୍ୟ କାଶ୍ମୀରରୁ ଆସିଛି, ସେହି ଉପତ୍ୟକା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବଜାଉଥିବା ସୁଫିଆନା ମୌସିକୀରୁ, ପୁରୁଣା ଭାରତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏହାକୁ ଶତତନ୍ତ୍ରୀ ବୀଣା କୁହନ୍ତି, ଶହେ ତାରର ବୀଣା। ତାରଗୁଡ଼ିକ ଦଳ ଦଳ ହୋଇ ଯାଏ, ଗୋଟିଏ ସ୍ୱର ପାଇଁ ତିନି କିମ୍ବା ଚାରି, ତେଣୁ ଗୋଟିଏ ପିଟା ଅନେକ ତାରକୁ ହଲାଏ ଏବଂ ଧ୍ୱନି ନିଜ ଚାରିପଟେ ଏକ ଝଲକ ନେଇ ଆସେ। ପିଟି ବଜାଯାଉଥିବା ତାରକୁ ମୀଣ୍ଡ ପାଇଁ ଟାଣି ହୁଏ ନାହିଁ: ସମସ୍ତ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ପିଟା କେଉଁଠି ପଡ଼େ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଝିରେ କେତେ ଫାଙ୍କ ଅଛି ସେଥିରୁ ହିଁ ଜନ୍ମ ନିଏ।

ସନ୍ତୂରକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମଞ୍ଚକୁ ଆଣିଥିଲା ଗୋଟିଏ ପରିବାର। ଜମ୍ମୁର ଗାୟକ ଓ ତବଲା ବାଦକ ପଣ୍ଡିତ ଉମା ଦତ୍ତ ଶର୍ମା ଏମିତି ଏକ ବାଦ୍ୟ ଖୋଜୁଥିଲେ ଯାହା ଗୋଟିଏ ପୂରା ରାଗ ବହନ କରିପାରିବ; ସେତେବେଳେ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତେ ଯାହାକୁ ଲୋକବାଦ୍ୟ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ ସେଇଆକୁ ବାଛି, ନିଜ ପୁଅକୁ ସେଥିରେ ବସାଇଲେ। ସେହି ପୁଅ 1955ରେ ବମ୍ବେରେ ସନ୍ତୂରର ପ୍ରଥମ ଆସର ଦେଲେ, ପୂରା ଏକ ଘଣ୍ଟା ଯମନ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଛଅ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଏହି ବାଦ୍ୟ କଅଣ ବହନ କରିପାରେ ତାହା ଦେଖାଇ ଚାଲିଲେ। ସେ ହିଁ ପଦ୍ମ ବିଭୂଷଣ ପଣ୍ଡିତ ଶିବକୁମାର ଶର୍ମା, ବିନୟ ଦେଶାଈ ଶିଖିଥିଲେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ହିଁ।

କୌଣସି ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରା ପଛରେ ନଥାଇ ସେ ଏହି ସଙ୍ଗୀତକୁ ଆସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଗୁରୁ ଥିଲେ ଶଫିକ ରହମାନ, ଯିଏ କିଶୋର ବୟସରେ ତାଙ୍କୁ ଗାୟନ, ହାରମୋନିୟମ ଓ ତବଲା ଶିଖାଇଥିଲେ। ତାପରେ ସେ ଡେଲାୱେରରେ ଫାର୍ମାସି ଓ ଆଇନର ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଠ ପଢ଼ି, ଦୁଇଟି ଯାକ ଶେଷ କରି ସଙ୍ଗୀତ ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। 2011ରେ ସ୍ୱୟଂ ଶିବକୁମାର ଶର୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସେ ତାକାହିରୋ ଆରାଇଙ୍କ ପାଖରେ ସନ୍ତୂର ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଆମେରିକାରେ କୁଣାଲ ଗୁଞ୍ଜାଲଙ୍କ ପାଖରେ ଜାରି ରଖିଲେ, ତାପରେ ଶିବକୁମାର ଶର୍ମା ତାଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଗୁରୁଙ୍କ ଶେଷ ବର୍ଷମାନଙ୍କରେ, 2022 ମେ ମାସରେ ତାଙ୍କ ପରଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିଲେ। ସ୍ୱର୍ଗତ ପଣ୍ଡିତ ରମେଶ ମିଶ୍ର, ପାର୍ଥସାରଥି ଚାଟାର୍ଜୀ, ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାକ୍ଷା ଦେଶପାଣ୍ଡେଙ୍କ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ଶିଖିଛନ୍ତି।

ବିନୟ ଦେଶାଈଙ୍କ ଆସର ଧୀରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପ୍ରଥମ ଅଂଶରେ ତାଳ ଥାଏ ନାହିଁ, ରାଗ ଆକାର ନେବା ଯାଏଁ, ସଭା ଶାନ୍ତ ହେବା ଯାଏଁ ଗୋଟିଏ ସ୍ୱର ଅନ୍ୟଟି ପାଖରେ ରଖାଯାଏ; ସେତେବେଳେ ହିଁ ତବଲା ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶେଷଟି ଦ୍ରୁତ। ଗୋଟିଏ ଆସରରେ ପ୍ରାୟ ପଞ୍ଚସ୍ତରୀ ମିନିଟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ, ତାପରେ ଭଜନ। ତବଲା ବାଦକ ବିବେକ ପାଣ୍ଡ୍ୟାଙ୍କ ସହ ସେ ବାଗେଶ୍ରୀ ରେକର୍ଡ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସହ ହିଁ ଚିଦାକ୍ଷ ଆଲବମ କରିଛନ୍ତି। ଅନିରୁଦ୍ଧ ଅଲଭା ଚାଙ୍ଗକାକୋତି ଓ ଅନୁବ୍ରତ ଚାଟାର୍ଜୀ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଛନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତ ଅନିନ୍ଦୋ ଚାଟାର୍ଜୀ, ଉସ୍ତାଦ ତାରି ଖାନ ଓ ଉସ୍ତାଦ ସୁଖବିନ୍ଦର ସିଂ ପିଙ୍କିଙ୍କ ସହ ଗୋଟିଏ ମଞ୍ଚରେ ବଜାଇଛନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପରିସର ବାହାରେ ମଧ୍ୟ କାମ କରନ୍ତି: ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ସଙ୍ଗୀତ, ଜାଜ ଓ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ।

ସେ ନ୍ୟୁୟର୍କ ରାଜ୍ୟର ୱାଲଡେନରେ ଥିବା ଶାନ୍ତି ମନ୍ଦିର ଆଶ୍ରମରେ ରୁହନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜର Journey of 100 Strings କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଚଳାନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଧ୍ୟାନ ସହ ଚାଲେ; ଏହା ବ୍ରୁକଲିନ କନଜର୍ଭେଟରୀ ଅଫ ମ୍ୟୁଜିକ ଏବଂ ବାହାମାସର ଶିବାନନ୍ଦ ଆଶ୍ରମରେ ହୋଇଛି। ସେ ଆମେରିକା ଓ ହାୱାଇ, କାନାଡା, ଆର୍ଜେଣ୍ଟିନା, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ, ବାହାମାସ ଓ ଭାରତରେ ବଜାଇଛନ୍ତି: Adelaide Fringe, ତାସମାନିଆର Mona Foma, Jaipur Literature Festival, ପୁନାର ସ୍ୱରଝଙ୍କାର, ଏବଂ Lollapalooza ଆର୍ଜେଣ୍ଟିନା, ଯେଉଁଠି ସନ୍ତୂରକୁ ଅର୍କେଷ୍ଟ୍ରା ଆଗରେ ରଖିଥିବା ପ୍ରଥମ କଳାକାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ। 2026 ନଭେମ୍ବରରେ ସେ କଳାସୁଧା ସହ A Hundred Stringsରେ ବ୍ରିଟେନ ଗସ୍ତ କରିବେ, ସିତାରରେ ଅଦନାନ ଖାନ ଓ ତବଲାରେ ଉସ୍ତାଦ ଅକରମ ଖାନଙ୍କ ସହ।