ਅਦਨਾਨ ਖ਼ਾਨ

ਅਦਨਾਨ ਖ਼ਾਨ ਸਿਤਾਰ ਨੂੰ ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਉਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਸਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਢਾਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹੀ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ। ਤਾਰ ਛੇੜਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਘਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਉਸ ਨੂੰ ਗਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਲੈ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਮੀਂਡ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇੱਕ ਸੁਰ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੋੜਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਕ੍ਰਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਸੱਟ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਸੁਰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ ਇਹੀ ਮਿਹਨਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਇਸੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਹਨ।

ਪਹਿਲੀ ਤਾਲੀਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ, ਮਰਹੂਮ ਉਸਤਾਦ ਜ਼ਫ਼ਰ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਸਨ। ਇਹ ਤਾਲੀਮ ਦਰਿਆਗੰਜ ਦੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮੌਸੀਕੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਿਤਾਰ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਜਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਸਿੱਖ ਗਏ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਉਸਤਾਦ ਸਈਦ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਰ ਅਤੇ ਰਾਗਦਾਰੀ ਦਾ ਉਹ ਮਿਆਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਦਨ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਇੱਕ ਉਸਤਾਦ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ।

ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੀ ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕ ਉਸਤਾਦ ਮਸ਼ਕੂਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੰਦਿਸ਼ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 2009 ਤੋਂ 2013 ਤੱਕ ਅਦਨਾਨ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੀ ਆਈਟੀਸੀ ਸੰਗੀਤ ਰਿਸਰਚ ਅਕਾਦਮੀ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਏ-ਗ੍ਰੇਡ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਕੋਲ ਬਿਤਾਏ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਨੇ ਇਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਾਹ ਕਿੱਥੇ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸੁਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਫੜੀ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਹਿੱਸਾ ਅਣਕਿਹਾ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਆਪਣੇ ਬੋਲਾਂ ਸਮੇਤ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੋਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਸਿਰਫ਼ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਦਨ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਦੀ ਧੁਨ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਗ ਦੇ ਸੁਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੇ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਿਆਣ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਉਹ ਰਾਗ ਆਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਅਵਰੋਹ ਲਈ ਰੱਖ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਮੀਆਂ ਕੀ ਮਲ੍ਹਾਰ ਵੱਲ ਵੀ ਪਰਤਦੇ ਹਨ; ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਉਹ ਰਾਗ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਆਹਮੋ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਾਨਾ, ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਿਰ ਦਾ ਕਾਨੜਾ ਅੰਗ ਦਾ ਰਾਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਮਹਿਫ਼ਲ ਉਹ ਧੁਨ ਜਾਂ ਠੁਮਰੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਜ਼ੁਹੈਬ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ਰਗ਼ਾਮ ਖ਼ਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਬਲਾ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਅਕਰਮ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਿਆਣ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਜਾਇਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਵਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਾਗਮ ਹੈ; ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਕਲ ਕੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਆਈਟੀਸੀ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਅਤੇ ਐਮਟੀਵੀ ਇੰਡੀਆ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਸੰਮਿਟ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖ਼ਾਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਲਈ ਵੀ। 2016 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਲੰਬਿਤ ਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਿਆਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀ ਧੁਨ ਅਨਾਰ ਅਨਾਰ ਉੱਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਕੀਤੀ। ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਹ ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਰਲਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਬਹਿਰੀਨ ਤੇ ਮਾਲਦੀਵ ਵਿੱਚ ਵਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਨਵੰਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲਾਸੁਧਾ ਨਾਲ ਏ ਹੰਡਰਡ ਸਟ੍ਰਿੰਗਸ ਦੌਰੇ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਜਾਣਗੇ, ਸੰਤੂਰਵਾਦਕ ਵਿਨੈ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਤਬਲੇ ਉੱਤੇ ਉਸਤਾਦ ਅਕਰਮ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ।