ਮੈਹਰ ਘਰਾਣਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ ਦਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਰਿਆਸਤ ਮੈਹਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ। ਸਿਤਾਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲੜੀ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਨਿਖਿਲ ਬੈਨਰਜੀ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਧੀ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰਬਹਾਰ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਮੈਹਰ ਦੀ ਇਸੇ ਤਾਲੀਮ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਬੰਸਰੀ ਵਾਦਕ ਵੀ ਨਿਕਲੇ।
ਕਈ ਸਾਜ਼ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮੈਹਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ 1918 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਰਬਾਰ ਨਾਮ ਦੀ ਕਲਾ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਕਲਾਕਾਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ 1907 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦਰਬਾਰ ਲਈ ਜਮੀਲਾ ਸਿੱਦੀਕੀ ਦਾ ਲੇਖ ਇੱਕ ਮੈਹਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ, ਜੋ ਤਾਨਸੇਨ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਵੀਣਾ ਵਾਦਕ ਸਨ, ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀਮ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸਰੋਦ ਲੜੀ ਸੇਨੀਆ-ਮੈਹਰ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।
ਨਿਖਿਲ ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਆਇਰਾ ਲੈਂਡਗਾਰਟਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ, ਸੁਰਬਹਾਰ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਸਰੋਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆਏ। ਬਾਂਗਲਾਪੀਡੀਆ ਸਿਤਾਰ ਉੱਤੇ ਸਰੋਦ ਤਕਨੀਕ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਨ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਖਰਜ ਦੀ ਤਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਯਾਨੀ ਹੇਠਲੇ ਸਾ (ਆਧਾਰ ਸੁਰ) ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਮੋਟੀ ਤਾਰ। ਗੇਲ ਦੀ Encyclopedia of India ਖਰਜ ਤਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ 1938 ਵਿੱਚ ਮੈਹਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਰਹੇ ਅਤੇ 1941 ਵਿੱਚ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਗੇਲ ਦੀ Encyclopedia of World Biography ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਖਿਲ ਬੈਨਰਜੀ (1931 ਤੋਂ 1986) 1947 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 14 ਜਾਂ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੈਹਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਿੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਵੀ ਸਬਕ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਬਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਅਪਣਾਈ ਸੀ। ਬਾਂਗਲਾਪੀਡੀਆ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਇੰਦਰਨੀਲ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ
- ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ, ਮੋਢੀ, ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਮੈਹਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
- ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਸਿਤਾਰ, 1938 ਤੋਂ ਮੈਹਰ ਵਿੱਚ
- ਨਿਖਿਲ ਬੈਨਰਜੀ (1931 ਤੋਂ 1986), ਸਿਤਾਰ, 1947 ਤੋਂ ਮੈਹਰ ਵਿੱਚ
- ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇਵੀ, ਸੁਰਬਹਾਰ, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਨਿਖਿਲ ਬੈਨਰਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ
- ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ, ਸਰੋਦ, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਨਿਖਿਲ ਬੈਨਰਜੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ
- ਇੰਦਰਨੀਲ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ, ਸਿਤਾਰ, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼
ਸਰੋਤ
- Ira Landgarten, ਨਿਖਿਲ ਬੈਨਰਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ (1986), Raga Records ਲਈ ਕਿਤਾਬਚਾ (1991)
- Mobarak Hossain Khan ਅਤੇ Reenat Fauzia, Alauddin Khan ਅਤੇ Ali Akbar Khan ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ, Banglapedia (Asiatic Society of Bangladesh)
- Encyclopedia of India ਅਤੇ Encyclopedia of World Biography (Gale), ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ
- Darbar, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ Jameela Siddiqi ਦਾ ਫ਼ੀਚਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ Darbar ਕਲਾਕਾਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ
- Tanvir A. Khan, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਫ਼ੀਚਰ, The Daily Star, Dhaka (2012)