ਸੇਨੀਆ-ਮੈਹਰ ਘਰਾਣਾ ਸਰੋਦ ਦੀ ਉਹ ਲੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਰਿਆਸਤ ਮੈਹਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰੋਤ ਇਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਹਰ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕੋ ਘਰਾਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਕਈ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਸਰੋਦ ਉੱਤੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। “ਸੇਨੀਆ” ਤਾਨਸੇਨ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਤਾਨਸੇਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਵੰਸ਼ਜ ਕਿਹਾ।
ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰੋਦ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਬੀਨ ਵਾਦਕ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਰਾਮਪੁਰ ਗਏ। ਉਹ 1972 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਮੈਹਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਜਨਾਥ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਹੇ। ਦਰਬਾਰ ਨਾਮ ਦੀ ਕਲਾ ਸੰਸਥਾ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਲ 1918 ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਲਾਕਾਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ 1907। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਰੋਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ: ਬਾਂਗਲਾਪੀਡੀਆ 1862 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਦਰਬਾਰ ਲਗਭਗ 1862, ਅਤੇ ਦ ਡੇਲੀ ਸਟਾਰ ਦਾ 2012 ਦਾ ਇੱਕ ਲੇਖ 1881। ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਹਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਦਰਬਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਧਰੁਪਦ ਵੱਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਰੋਦ, ਸਿਤਾਰ, ਵਾਇਲਿਨ ਅਤੇ ਬੰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਧਰੁਪਦ ਵਾਲੀ ਪਹੁੰਚ ਲਿਆਏ। ਬਾਂਗਲਾਪੀਡੀਆ ਦਾਰਾ ਦਾਰਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦਿਰੀ ਦਿਰੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਂਗਲਾਪੀਡੀਆ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਆਇਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਤਾਲੀਮ ਲਈ, ਸਰੋਦ ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ। ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਨਵੇਂ ਰਾਗ ਰਚੇ, ਅਤੇ ਦ ਡੇਲੀ ਸਟਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਮੰਤ, ਦੁਰਗੇਸ਼ਵਰੀ, ਮੇਘਬਹਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤਕੇਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ (1922-2009) ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਤਾਲੀਮ ਲਈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਲੜੀ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਬਣੇ। ਉਹ 1955 ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀ ਮੇਨੂਹਿਨ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਾਲਜ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੇਨੀ ਬਾਬਾ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਘਰਾਣਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ C ਸੁਰ ਉੱਤੇ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਇਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੈਹਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਤੋਂ ਸਰੋਦ ਸਿੱਖਿਆ। ਬਾਂਗਲਾਪੀਡੀਆ, ਦ ਡੇਲੀ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਖ਼ਾਨ, ਆਲਮ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮਾਣਿਕ ਖ਼ਾਨ ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਆਲਮ ਅਤੇ ਮਾਣਿਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ
- ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ (ਜਨਮ 1862 ਜਾਂ 1881, ਮੌਤ 1972), ਮੋਢੀ, ਮੈਹਰ ਵਿੱਚ ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਗੁਰੂ
- ਆਇਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ (1884-1967), ਮੋਢੀ ਦੇ ਭਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਦ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕੁਮਿੱਲਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਬਾੜੀਆ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ
- ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ (1922-2009), ਸਰੋਦ, ਮੋਢੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ
- ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਾਨ (ਬਾਂਗਲਾਪੀਡੀਆ ਅਨੁਸਾਰ 1931-1979), ਸਰੋਦ, ਮੋਢੀ ਦੇ ਭਤੀਜੇ
- ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼
- ਆਸ਼ੀਸ਼ ਖ਼ਾਨ, ਸਰੋਦ, ਮੋਢੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼
- ਆਲਮ ਖ਼ਾਨ, ਸਰੋਦ, ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ
ਸਰੋਤ
- Banglapedia, Asiatic Society of Bangladesh, Alauddin Khan, Ayet Ali Khan, Bahadur Hossain Khan ਅਤੇ Ali Akbar Khan ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ
- Ravi Shankar, My Music, My Life (1968), ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਅੰਸ਼, Vijaya Parrikar Library ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ
- Darbar Arts Culture Heritage Trust, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ
- The Daily Star, Dhaka, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਲੇਖ (2012)
- Gale, Contemporary Musicians ਅਤੇ Encyclopedia of India, ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ
- Ali Akbar College of Music, San Rafael, About, Our Lineage ਅਤੇ Faculty ਪੰਨੇ