ਸੇਨੀਆ ਘਰਾਣਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਿਤਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਢਲਦਾ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਕਬਰ ਦੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤਾਨਸੇਨ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਟੀਵਨ ਲੈਂਡਸਬਰਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਸੇਨੀਆ ਘਰਾਣਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੀਰੇਂਦਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਦਾ ਲੇਖ ਜੈਪੁਰ ਲੜੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਸੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਸੇਨੀਆ ਤੋਂ ਵੱਖ।
ਘਰਾਣਾ ਪਹਿਲੇ ਸਿਤਾਰ ਬਾਜ, ਯਾਨੀ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਮਸੀਤ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਮਸੀਤ ਸੇਨ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਪੱਕੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਮਸੀਤਖ਼ਾਨੀ ਗਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਐਲਿਨ ਮਾਈਨਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਖ਼ੁਸਰੋ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਜਾਂ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਸਿਤਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਏ। ਲੜੀ ਅੱਗੇ ਰਹੀਮ ਸੇਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੇਨ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਈਨਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿਤਾਰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਰਹੀਮ ਸੇਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੈਂਡਸਬਰਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਥਾਂ ਰਹੀਮ ਸੇਨ ਸ਼ਾਇਦ ਮਸੀਤ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਜਾਂ ਪੜਦੋਹਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੇਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤੇ ਜਾਂ ਦੋਹਤੇ। ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਦਾ ਲੇਖ ਜੈਪੁਰ ਲੜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤਾਨਸੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਰੰਗ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਸੇਨੀਆ ਸਿਤਾਰ ਰੁਦਰ ਵੀਣਾ, ਯਾਨੀ ਬੀਨ, ਅਤੇ ਧਰੁਪਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਬਾਰੀ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਜੋ ਤਾਨਸੇਨ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲੈਂਡਸਬਰਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮਸੀਤ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸੇਨੀਆ ਬੀਨਕਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਨ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਡ, ਯਾਨੀ ਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖਿਸਕਣਾ, ਅਤੇ ਗਮਕ, ਯਾਨੀ ਸੁਰ ਦਾ ਭਾਰਾ ਕੰਬਣਾ, ਸਿਤਾਰ ਉੱਤੇ ਆਈਆਂ। ਮਾਈਨਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਸੇਨੀਆ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਮੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦੇਬੂ ਚੌਧਰੀ ਯੁਕਤੀ, ਯਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕ ਤਰਕ, ਨੂੰ ਸੇਨੀਆ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੇਨ ਜੈਪੁਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਲੈਂਡਸਬਰਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੇਨ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਜੇਮਸ ਸੈਡਲਰ ਹੈਮਿਲਟਨ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਇਮਦਾਦਖ਼ਾਨੀ ਬਾਜ, ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਟਾਵਾ ਘਰਾਣੇ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਲੈਂਡਸਬਰਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਗੁਰੂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੇਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਜਾਂ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਮੀਰ ਖ਼ਾਨ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਾਦਕ ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਿਤਾਰ ਸਿਖਾਇਆ। ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ, ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ 1968 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇਬੂ ਚੌਧਰੀ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ 6 ਮਈ 2021 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ
- ਤਾਨਸੇਨ, ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਲੜੀ ਆਪਣਾ ਪੁਰਖਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ
- ਮਸੀਤ ਖ਼ਾਨ (ਮਸੀਤ ਸੇਨ), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜੀ ਪਹਿਲੇ ਸਿਤਾਰ ਬਾਜ ਅਤੇ ਮਸੀਤਖ਼ਾਨੀ ਗਤ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ
- ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੇਨ, ਮੌਤ 1893, ਜੈਪੁਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ
- ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ, ਮੌਤ 1930, ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 1904 ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਗੁਰੂ
- ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਸੁਰਬਹਾਰ ਅਤੇ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ, ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ
- ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, 1911 ਤੋਂ 1989, ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ, 1968 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ
- ਦੇਬੂ ਚੌਧਰੀ, 1935 ਤੋਂ 2021, ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ
- ਪ੍ਰਤੀਕ ਚੌਧਰੀ, ਮੌਤ 2021, ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਦੇਬੂ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ
ਸਰੋਤ
- Birendra Kishore Roychoudhury, Senia gharana of Rampur, Sangeet Natak ਅੰਕ 29 (1973)
- Jayasri Banerjee, Allyn Miner ਦੀ Sitar and Sarod in the 18th and 19th Centuries ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, Sangeet Natak (1997)
- Suneera Kasliwal, James Sadler Hamilton ਦੀ Sitar Music in Calcutta ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, Sangeet Natak (1991)
- Debu Chaudhuri, ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ (RaagGiri Trust ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਲਿਖਤ)
- Steven Landsberg, ਜੈਪੁਰ ਸੇਨੀਆ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਲੜੀ ਇਤਿਹਾਸ
- Banglapedia, Asiatic Society of Bangladesh, Gharana ਅਤੇ Dhrupad ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ