ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ

ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਕਰਨਾਟਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧੜਕਣ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ-ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੀਪੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਢੋਲ ਪੂਰੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਤਾਲ ਬੁਨਿਆਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਵਿਕਸਿਤ ਚੋਟਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਧੁਨੀ ਇਕੱਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੰਵਾਦ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਮ੍ਰਿਦ (ਮਿੱਟੀ) ਅਤੇ ਅੰਗ (ਅੰਗ), ਜੋ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੂਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਢੋਲ ਸਖ਼ਤ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਦੇ ਦੈਵੀ ਸੰਬੰਧ ਹਨ। ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਨੰਦੀ (ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਾਹਨ) ਨੇ ਸਵਰਗੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਢੋਲ ਵਜਾਇਆ। ਪੱਲਵ, ਚੋਲਾ ਅਤੇ ਵਿਜੈਨਗਰ ਕਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਦਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਵਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

"ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਹ ਇਕੱਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ tala ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚਦਾ ਹੈ।"

ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ

ਆਧੁਨਿਕ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਕਟਹਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੋਰ ਸੰਘਣੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵੀ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੋਣੀ ਪੀਪੇ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਲੰਬੇ ਛੇ-ਪਾਸੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਸ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਖੱਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਸਿਰਿਆਂ 'ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਤਣਾਅ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਤੱਸਮੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਕੀਲਾਂ।

ਸੱਜੀ ਪੱਤੀ (ਵਾਲੰਥਲੈ) 'ਤੇ ਸਥਾਈ ਕਾਲਾ ਧੱਬਾ (ਕਰਣੈ) ਹੈ ਜੋ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਪੇਸਟ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਡਿੰਗ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼, ਸੁਰੀਲੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਮੂਲ ਸੁਰ ਨਾਲ ਟਿਊਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੱਬੀ ਪੱਤੀ (ਥੋੱਪੀ) ਵੱਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਬਾਸ ਧੁਨਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਖੱਬੀ ਪੱਤੀ 'ਤੇ ਸੂਜੀ ਜਾਂ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਆਟੇ ਦਾ ਪੇਸਟ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ

ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਪਾਲਥੀ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਖਿਤਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਵਾਲੰਥਲੈ 'ਤੇ ਉੱਚੀ-ਸੁਰੀਲੀਆਂ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਚੋਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਥੋੱਪੀ 'ਤੇ ਬਾਸ ਗੂੰਜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਂਗਲੀਆਂ, ਹਥੇਲੀ ਅਤੇ ਹੱਥ ਦੀ ਅੱਡੀ ਸਭ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਆਵਾਜ਼ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹਰ ਚੋਟ ਇੱਕ ਅੱਖਰ (ਸੋਲ ਜਾਂ ਕੋੰਨਕੋਲ) ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ: ਥਾ, ਧੀ, ਥੋਮ, ਨਮ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ। ਇਹ ਅੱਖਰ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਾਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੌਖਿਕ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਿਖਤੀ ਸਕੋਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਨੋਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਖਾਈ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ

ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਸਭਾ ਦੌਰਾਨ, ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਵਾਦਕ ਇਕੱਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਧੁਨੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ tala (ਤਾਲ ਚੱਕਰ) ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਕਲਾ ਛਾਇਆ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ, ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਤਾਲ ਸਫ਼ਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਤਨੀ ਆਵਰਤਨਮ (ਇਕੱਲੇ ਤਾਲ ਭਾਗ) ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਵਾਦਕ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਇਕੱਲਾ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਾਲ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ (ਕੋਰਵੈ), ਗਣਿਤਿਕ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁਨਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਗ ਸਾਰੇ ਤਾਲਵਾਦਕਾਂ ਦੇ tala ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਾਤਰਾ (ਸਮ) 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਨਹਿਰੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਉਸਤਾਦ

20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਸਭਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਤੱਕ ਉੱਚਾਈ ਦੇਖੀ ਗਈ। ਪਾਲਘਾਟ ਮਣੀ ਅਈਅਰ (1912-1981) ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਗੀਤ ਸਭਾ ਸ਼ੈਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਧੁਨੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਚਮਕ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਮਿਆਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਲਨੀ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਪਿੱਲੈ ਅਤੇ ਰਾਮਨਾਥਪੁਰਮ ਸੀ.ਐਸ. ਮੁਰੁਗਭੂਪਤੀ ਨੇ ਵਾਧੂ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਯੋਗਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।