వినయ్ దేశాయ్

వినయ్ దేశాయ్ సంతూర్ వాయిస్తారు. అది లోతు తక్కువగా ఉన్న వాల్నట్ చెక్క పెట్టె, దానిపై దాదాపు నూరు తీగలు బిగించి ఉంటాయి, వేళ్ల మధ్య పట్టుకున్న రెండు తేలికైన వంపు కర్రలతో వాటిని కొడతారు. ఈ వాద్యం కాశ్మీర్ నుండి వచ్చింది, ఆ లోయ శతాబ్దాలుగా వాయించే సూఫియానా మౌసికీ నుండి, పాత భారతీయ గ్రంథాలు దీన్ని శతతంత్రీ వీణ అంటాయి, నూరు తీగల వీణ. తీగలు గుంపులుగా సాగుతాయి, ఒక స్వరానికి మూడు లేదా నాలుగు, అందుకే ఒక్క దెబ్బ చాలా తీగలను కదిలిస్తుంది, ధ్వని తన చుట్టూ ఒక మెరుపుతో వస్తుంది. కొట్టి వాయించే తీగను మీండ్ కోసం లాగలేరు: వ్యక్తీకరణ అంతా దెబ్బలు ఎక్కడ పడతాయి, వాటి మధ్య ఎంత జాగా ఉంది అనేదాని నుండే పుడుతుంది.

సంతూరును శాస్త్రీయ వేదికకు తెచ్చింది ఒకే కుటుంబం. జమ్మూకు చెందిన గాయకుడు, తబలా వాద్యకారుడు పండిట్ ఉమా దత్త్ శర్మ ఒక పూర్తి రాగాన్ని మోయగల వాద్యం కోసం వెతికారు; అప్పట్లో దాదాపు అందరూ జానపద వాద్యం అనుకున్న దాన్నే ఎంచుకుని, తన కొడుకును దానిపై కూర్చోబెట్టారు. ఆ కొడుకు 1955లో బొంబాయిలో సంతూర్ మొదటి కచేరీ ఇచ్చారు, పూర్తి ఒక గంట యమన్, తర్వాతి ఆరు దశాబ్దాలు ఈ వాద్యం ఏం మోయగలదో చూపిస్తూనే ఉన్నారు. ఆయనే పద్మ విభూషణ్ పండిట్ శివకుమార్ శర్మ, వినయ్ దేశాయ్ నేర్చుకున్నది ఆయన దగ్గరే.

ఏ కుటుంబ పరంపరా వెనుక లేకుండానే ఆయన ఈ సంగీతంలోకి వచ్చారు. ఆయన మొదటి గురువు షఫీక్ రెహమాన్, యుక్తవయసులో గానం, హార్మోనియం, తబలా నేర్పినవారు. తర్వాత డెలవేరులో ఫార్మసీ, న్యాయశాస్త్ర పూర్వసన్నాహ చదువులు చదివి, రెండూ పూర్తి చేసి సంగీతం కోసం వదిలేశారు. 2011లో స్వయంగా శివకుమార్ శర్మ సూచన మేరకు తకాహిరో అరాయి దగ్గర సంతూర్ మొదలుపెట్టారు, అమెరికాలో కునాల్ గుంజాల్ దగ్గర కొనసాగించారు, ఆ తర్వాత శివకుమార్ శర్మ ఆయనను నేరుగా తన శిష్యుడిగా స్వీకరించారు. గురువు చివరి సంవత్సరాల్లో, 2022 మేలో ఆయన కన్నుమూసే వరకు, ఆయన దగ్గర నేర్చుకున్నారు. దివంగత పండిట్ రమేష్ మిశ్రా, పార్థసారథి ఛటర్జీ, జయ్ గాంధీ, సూర్యాక్ష దేశపాండే వద్ద కూడా నేర్చుకున్నారు.

వినయ్ దేశాయ్ కచేరీ నెమ్మదిగా మొదలవుతుంది. మొదటి భాగంలో తాళమే ఉండదు, రాగం రూపు దాల్చే వరకు, సభ నిశ్శబ్దమయ్యే వరకు ఒక స్వరాన్ని మరొకదాని పక్కన పెడుతూ పోతారు; అప్పుడే తబలా ప్రవేశించి సంభాషణ మొదలవుతుంది. ముగింపు వేగంగా ఉంటుంది. ఒక కచేరీలో దాదాపు డెబ్బై అయిదు నిమిషాల శాస్త్రీయ సంగీతం, ఆ తర్వాత భక్తి గీతాలు. తబలా వాద్యకారుడు వివేక్ పాండ్యాతో బాగేశ్రీ రికార్డ్ చేశారు, ఆయనతోనే చిదాక్ష ఆల్బమ్ చేశారు. అనిరుద్ధ్ అల్వా చాంగకాకోతి, అనుబ్రత ఛటర్జీ ఆయన పక్కన కూర్చున్నారు, పండిట్ అనిందో ఛటర్జీ, ఉస్తాద్ తారీ ఖాన్, ఉస్తాద్ సుఖ్విందర్ సింగ్ పింకీలతో ఒకే వేదికపై వాయించారు. శాస్త్రీయ పరిధికి బయట కూడా పని చేస్తారు: సినిమా సంగీతం, జాజ్, రంగస్థలం.

న్యూయార్క్ రాష్ట్రంలోని వాల్డెన్ నగరంలో ఉన్న శాంతి మందిర్ ఆశ్రమంలో నివసిస్తారు, తన సొంత కార్యక్రమం Journey of 100 Strings నడుపుతారు, అందులో శాస్త్రీయ సంగీతం కీర్తన, ధ్యానంతో కలిసి సాగుతుంది; ఇది బ్రూక్లిన్ కన్జర్వేటరీ ఆఫ్ మ్యూజిక్ మరియు బహామాస్ శివానంద ఆశ్రమంలో జరిగింది. అమెరికా, హవాయి, కెనడా, అర్జెంటీనా, ఆస్ట్రేలియా, బహామాస్, భారతదేశంలో వాయించారు: Adelaide Fringe, టాస్మేనియాలోని Mona Foma, Jaipur Literature Festival, పుణెలోని స్వరఝంకార్, Lollapalooza అర్జెంటీనా, అక్కడ సంతూరును ఆర్కెస్ట్రా ముందు ఉంచిన తొలి కళాకారుల్లో ఒకరిగా నిలిచారు. 2026 నవంబరులో ఆయన కళాసుధతో కలిసి A Hundred Strings కార్యక్రమంలో యూకే పర్యటన చేస్తారు, సితారుపై అద్నాన్ ఖాన్, తబలాపై ఉస్తాద్ అక్రమ్ ఖాన్ తో కలిసి.