सितार
(सितार)सुकेको स्वरमय काठ र लौकाबाट हातले बनाइएको सितारमा 18-21 तार र सार्न मिल्ने पर्दा हुन्छन्; विश्वप्रसिद्ध सूक्ष्म-स्वर स्वरसमृद्धिका लागि बनाइएको।
5
£250 - £3,000
Student instruments start at £$250. Professional concert-grade models by master makers often cost £3,000+ or more.
Explore the discipline
Meet the musical tradition, its practitioners and ways to learn.
इतिहास र उत्पत्ति
एउटा व्यावसायिक सितार जैविक इन्जिनियरिङको एक अद्भुत नमुना हो। यस वाद्यको आधार तुम्बा (Tumba, अनुनादक) हो, जुन ठूलो, सुकेको लौका (Lagenaria siceraria)बाट बनाइन्छ। KalaSudhaमा हामी हाम्रा लौका केवल महाराष्ट्रको मिरज क्षेत्रबाट मगाउँछौं, जहाँको माटो र हावापानीले बाक्लो, एकनासको भित्ता भएका लौका फलाउँछ, जुन उत्कृष्ट ध्वनि प्रक्षेपणका लागि आवश्यक छ।
तब्ली (Tabli, ध्वनिफलक) ध्वनिको गुणस्तरका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भाग हो। यसलाई कम्तीमा 15 वर्ष सुकाइएको टुन (Toon, भारतीय महोगनी) काठबाट हातले कुँदिन्छ। तब्लीको मोटाइ सूक्ष्म रूपमा मिलाउनुपर्छ; 20भन्दा बढी तारको तनाव बोक्ने पुलको दबाब थेग्न सक्ने गरी बलियो हुनुपर्छ, साथै हल्का छोएमा पनि कम्पन गर्न सक्ने गरी लचिलो रहनुपर्छ। हाम्रा कालिगडहरूले परम्परागत हात-रन्दाले काठका रेसालाई अधिकतम अनुनादका लागि ठीकसँग मिलाउँछन्।
सितारको पहिचान यसको विशिष्ट 'गुञ्जन' वा 'झङ्कार' ध्वनि हो। यो ध्वनि तारबाट होइन, बरु मुख्य पुलको सूक्ष्म कुँदाइ अर्थात् जवारी (Jawari)बाट जन्मन्छ। ऊँटको हाड वा मृगको सिङबाट बनेको यो पुल हल्का, विशिष्ट बाङ्गोसहित कुँदिन्छ। तार कम्पन हुँदा, यसले यो सम्म सतहलाई छोएर माथिल्ला स्वरांशको समृद्ध शृङ्खला उत्पादन गर्छ।
'गहिरो जवारी' धेरै अनुनादित, गुञ्जने ध्वनि दिन्छ, जुन विलायत खाँ घरानामा मन पराइन्छ, भने 'बन्द जवारी' स्पष्ट, घण्टीजस्तो ध्वनि दिन्छ, जुन रवि शंकर घरानाको रोजाइ हो। KalaSudhaमा हामी इच्छाअनुसार जवारी सेवा दिन्छौं, जसले गर्दा व्यावसायिक कलाकारले आफ्नो घरानाको आवश्यकताअनुसार वाद्यको 'आवाज' गढ्न सक्छ। यस प्राविधिक मिलानका कारण हामी उत्तर र दक्षिण भारतीय वाद्य, दुवैका लागि एक प्रतिष्ठित नाम हौं।
सितारमा स्टिल, पित्तल र काँसको तारको जटिल समूह हुन्छ। मुख्य बजाउने तार सामान्यतया उच्च-तनाव स्टिलको हुन्छ, जसले एउटै पर्दामा पाँच श्रुतिसम्म तान्ने दबाब थेग्न सक्छ। तरफ (Taraf, अनुसरण तार) रागका स्वरसँग मिलाइन्छ र मुख्य तारमा त्यही स्वर बज्दा यिनीहरू आफैं गुञ्जन्छन्।
यही अनुसरण अनुनादले सितारलाई यसको 'दिव्य' तेज दिन्छ। व्यापारिक दृष्टिले तारको गुणस्तर र कुन्ती (Kunti, स्वर मिलाउने किल्ला)को शुद्धता धेरै महत्त्वपूर्ण छ। हाम्रा वाद्यमा उत्कृष्ट रोजवुड वा एबनीका किल्ला हुन्छन्, जुन घर्षण-लक प्रविधिले घाँटीमा हातले बसालिन्छन् र मञ्चका बत्तीको तापमा पनि सितारको स्वर कायम राख्छन्।
व्यावसायिक सितार एक मूल्यवान सम्पत्ति हो, जसको हेरचाहमा ध्यान आवश्यक छ। लौका, काठ, हाड र रेशमजस्ता जैविक सामग्रीबाट बनेकाले यो आर्द्रताप्रति धेरै संवेदनशील छ। हामी हाम्रा ग्राहकहरूलाई विस्तृत हेरचाह निर्देशिका दिन्छौं, जसमा डिजिटल आर्द्रतामापक र विशेष बाकसको प्रयोगमा जोड दिइन्छ।
यूके र अन्तर्राष्ट्रिय बजारका लागि हामी 'हावापानी-अनुकूलित' वाद्य दिन्छौं। यी सितारलाई कम आर्द्रताको बानी पारिन्छ, जसले गर्दा तुम्बा फुट्दैन र तब्ली बाङ्गिँदैन। घाँटीलाई लौकासँग जोड्ने गुलु (Gulu) जोर्नीमा पनि हामी विज्ञ छौं। यही सितारको सबैभन्दा कमजोर बिन्दु हो; हाम्रा व्यावसायिक वाद्यमा गुलुलाई बलियो बनाइन्छ, जसले गर्दा वाद्य अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा र परिवर्तनशील हावापानी थेग्न सक्छ।
निर्माण र शिल्पकला
Materials Used
Construction Process
व्यावसायिक सितारको निर्माण ढिलो, हस्तकला प्रक्रिया हो, जसमा जैविक सामग्री र यान्त्रिक शुद्धताको पूर्ण मेल आवश्यक छ। यो तुम्बा (Tumba, अनुनाद कक्ष)को छनोटबाट सुरु हुन्छ, जुन ठूलो, सुकेको लौका (Lagenaria siceraria)बाट बनाइन्छ। यी लौका मिरज, महाराष्ट्रजस्ता क्षेत्रमा फल्छन्, जहाँको हावापानीले गहिरो अनुनादका लागि आवश्यक मोटाइ र एकनासपन दिन्छ।
घाँटी (डाँडी) र मुखपट (तब्ली) सुकेको स्वरमय काठबाट हातले कुँदिन्छ, प्रायः टुन (Toon, भारतीय महोगनी)बाट वा कहिलेकाहीं पुराना मोडेलमा टिक (Teak)बाट। काठलाई वर्षौंसम्म सुकाउनुपर्छ, जसले गर्दा 20भन्दा बढी धातु तारको उच्च तनावमा यो बाङ्गिँदैन। घाँटीलाई अनुनादकसँग जोड्ने जोर्नी, जसलाई गुलु (Gulu) भनिन्छ, संरचनात्मक बलियोपनको एक महत्त्वपूर्ण बिन्दु हो; यसलाई सामान्यतया बढी बलियो बनाएर सूक्ष्म रूपमा कुँदिन्छ, जसले गर्दा यो वाद्यको सौन्दर्य-केन्द्र बन्छ।
उच्च स्तरको कालिगरीको एक पहिचान जवारी हो, अर्थात् मुख्य पुलको कुँदाइ। यो साधारण कटाइ होइन, बरु ऊँटको हाड वा मृगको सिङमा कुँदिएको एक सूक्ष्म 'ओराली' हो। एक दक्ष कालिगडले घण्टौंसम्म तारको कम्पन सुन्दै पुललाई घोट्छ, जसले गर्दा त्यो खुला ध्वनि प्राप्त हुन्छ, जसले सितारलाई यसको दिव्य स्वर-रूप दिन्छ। अन्त्यमा वाद्यलाई फ्रेन्च पालिस वा शेल्याकले परिष्कृत गरिन्छ, जसले काठको रक्षा गर्छ र साथै वाद्यलाई खुलेर सास फेरेर गुञ्जन सक्ने गरी लचिलो राख्छ।
मर्मत र हेरचाह
मुख्यतया लौका र पातलो स्वरमय काठबाट बनेको सितार वातावरणीय परिवर्तनप्रति धेरै संवेदनशील छ। यसको हेरचाहमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा सही आर्द्रता-नियन्त्रण हो। हामी 45-55% सापेक्षिक आर्द्रता (RH) कायम राख्न सिफारिस गर्छौं। सुख्खा हावापानीमा लौका भुर्भुरे भएर फुट्न सक्छ, भने मनसुनी क्षेत्रमा बढी आर्द्रताले काठ फुल्छ, जसले गर्दा आवाज दबिन्छ वा पुल बाङ्गिन्छ।
पर्दा र तारको आयुका लागि सफाइ आवश्यक छ। प्रत्येक अभ्यासपछि बजाउनेले तारलाई नरम, सुकेको कपडाले पुछ्नुपर्छ, जसले गर्दा खिया लगाउने तेल र पसिना हट्छ। पर्दा (Parda, फ्रेट) धागोले बाँधिएको हुन्छ जुन समयसँगै खुकुलो हुन्छ; यी बन्धन जाँच्ने र बेलाबेला घर्षण-किल्ला (कुन्ती)मा एक थोपा खनिज तेल लगाउने कुराले प्रस्तुतिका बेला वाद्यको स्वर कायम राख्छ। अन्त्यमा, जवारी पुलमा तारको घर्षणले बिस्तारै खाँचा पर्छ, जसले आवाज बिगार्न सक्छ। पुलको सतह पुनः पालिस गर्न र जीवनभर आवाज स्पष्ट राख्न हरेक वर्ष व्यावसायिक कालिगडबाट 'सेटअप' गराउनु राम्रो हुन्छ।
वादन प्रविधिहरू
Mizrab Bol (Plectrum Strokes)
BeginnerMastering the fundamental inward (Da) and outward (Ra) strokes using the wire plectrum to create rhythmic clarity.
Meend (Lateral Pulling)
IntermediateMastering the art of the continuous slide between notes to achieve vocal-like continuity and microtonal precision.
Krintan (Hammer-on/Pull-off)
IntermediateA finger-plucking technique where the left hand produces notes without a plectrum stroke, essential for rapid, ornamented passages.
Gamaka (Oscillation)
AdvanceExecuting traditional microtonal oscillations and ornaments essential to the authentic character of a Raga.
Jhala (Rhythmic Climax)
AdvanceA high-speed technique involving rapid-fire striking of the Chikari (drone) strings in coordination with the main melody to build a rhythmic crescendo.
Zamzama (Grace Notes)
AdvanceExecuting rapid, sharp clusters of notes in quick succession to add intricate texture and "sparkle" to a phrase.
प्राविधिक विवरण
Detailed specifications for the सितार
भौतिक आयाम
| Specification | मान |
|---|---|
| Overall Length | 1220mm – 1270mm (Approx. 48 – 50 inches) |
| Tabli (Soundboard) Width | 330mm – 360mm |
| Tumba (Resonator) Diameter | 300mm – 350mm |
| Neck (Dandi) Width | 85mm – 95mm |
| Total Weight | 3.5kg – 5kg (Depending on wood density and second resonator) |
सामग्री बनावट
| Specification | मान |
|---|---|
| Main Resonator (Tumba) | Dried Miraj Calabash Gourd (Lagenaria siceraria) |
| Neck and Tabli | Seasoned Toon Wood (Indian Mahogany, aged 15+ years) |
| Bridge Material | Hand-polished Camel Bone or Deer Antler |
| Tuning Pegs (Kuntis) | Hand-turned Rosewood or Ebony |
| Frets (Pardas) | High-tensile Spring Brass or Stainless Steel |
| Inlays | Celluloid or ethically sourced Bone |
| Adhesive | Traditional Hot Hide Glue or natural resin-based binders |
| Surface Finish | Natural French Polish (Shellac-based) |
पुल र सेटअप (जवारी)
| Specification | मान |
|---|---|
| Main Bridge (Bada Ghora) | Flat "Jawari" slope for harmonic resonance |
| Sympathetic Bridge (Chota Ghora) | Secondary bone bridge for Taraf resonance |
| Jawari Profile | Open (Deep/Buzzing) or Closed (Clear/Bell-like) based on Gharana |
| Action Height | 10mm – 12mm at the 12th fret (To allow for lateral pulling/Meend) |
| Fret Type | Curved, movable pardas hand-tied with silk or nylon thread |
तार र स्वर-मिलान
| Specification | मान |
|---|---|
| Total String Count | 18 – 21 (Depending on model) |
| Main Playing Strings | 6 – 7 (Steel, Brass, and Bronze) |
| Sympathetic Strings (Taraf) | 11 – 13 (High-tensile Steel) |
| Main Tuning (Kharaj-Pancham) | Ma-Sa-Pa-Sa-Pa-Sa-Sa |
| String Gauges | Main Steel (0.012"), Kharaj (0.028" – 0.032" Bronze) |
ध्वनि विशेषता
| Specification | मान |
|---|---|
| Primary Timbre | Complex harmonic richness with a characteristic "buzz" |
| Sustain Duration | 8 – 12 seconds on the main playing string |
| Microtonal Capability | Up to 5 semitones of lateral pull (Meend) on a single fret |
| Sympathetic Feedback | High (Self-resonating harmonics from Taraf strings) |
Your Journey to Sitar Mastery
Follow this structured path from absolute beginner to accomplished performer
आधार र बसाइ
स्वर अभ्यास (सरगम)
मीँड र रागको आधार
गत र रचना
उन्नत प्रविधि र झाला
Featured Artists
Renowned सितार players and performers
अदनान खान
टमी खोसला
शाकिर खान
डा. लभ्ली शर्मा
जोनाथन मेयर
आगामी कार्यक्रमहरू
Experience live सितार performances
अक्सफोर्डमा अ हन्ड्रेड स्ट्रिङ्स: दुई तार, एउटै धड्कन
लन्डनमा अ हन्ड्रेड स्ट्रिङ्स: छेडिएका तार, प्रहार गरिएका तार
अघिल्ला कार्यक्रमहरू
Browse our archive of past performances
मेस्त्रो शाकिर खानसंग लन्डनमा सितार वर्कशप
मेस्त्रो शाकिर खानसंग लन्डनमा सितार वर्कशप
लन्डन रागहरू: शाकिर खान & शह्बाज हुसैन
Related Instruments
Explore similar instruments you might be interested in
Frequently Asked Questions
What is a sitar?
A long-necked lute with a gourd body, movable curved frets, and a set of sympathetic strings running beneath the playing strings.
The curved frets let a player pull a string sideways and bend one note into another several steps away. That bend, the meend, is where most of the expression lives, and the sympathetic strings keep ringing behind it.
Have more questions? Contact our support team and we'll be happy to help!
Ready to start learning सितार?
Get personalized quotes and explore courses