ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନା ଉତ୍ତର ଭାରତୀୟ ତବଲାର ଛଅଟି ପ୍ରମୁଖ ଘରାନା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯାହା ଦିଲ୍ଲୀ ଘରାନାର ବାଦକମାନେ ଲକ୍ଷ୍ନୌରେ ବସବାସ କରିବାରୁ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା; ଜେମ୍ସ କିପେନ ଏହି ସ୍ଥାନାନ୍ତରକୁ ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ରଖନ୍ତି। ବାକି ପାଞ୍ଚଟି ହେଲା ଦିଲ୍ଲୀ, ଅଜରାଡ଼ା, ଫରୁଖାବାଦ, ବନାରସ ଓ ପଞ୍ଜାବ। ଅଧିକାଂଶ ଉତ୍ସ ବକ୍ସୁ ଖାନଙ୍କୁ (Bakhshu ବନାନ ମଧ୍ୟ; ମିୟାଁ ବକ୍ସୁ ନାମରେ ପରିଚିତ) ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ତାଙ୍କ ସହିତ ଜଣେ ଭାଇ, ମୋଧୁ ଖାନଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଡିଜିତବଲା ଅନୁସାରେ ଜେମ୍ସ କିପେନଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ The Tabla of Lucknow (୧୯୮୮) ଦୁହେଁ ଭାଇ ହେବାର ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରମାଣ ପାଇଥିଲା। ପ୍ରୟାତ ଅଫାକ ହୁସେନ ଖାନଙ୍କ ସମେତ ଲକ୍ଷ୍ନୌର କିଛି ବାଦକ ମନେ କରନ୍ତି ଯେ ମୋଧୁ ଖାନ ବକ୍ସୁ ଖାନଙ୍କ ପ୍ରାୟ ୫୦ ବର୍ଷ ପରେ ସହରରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ଆଂଶିକ ଭାବେ ଗଟଲିବଙ୍କ (୧୯୯୩) ଉପରେ ଆଧାର କରି ଡିଜିତବଲା ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ୧୭୭୦ରେ ରଖେ, ଯେଉଁ ଆକଳନକୁ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଓ ଇତିହାସକାରମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି।
ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଲକ୍ଷ୍ନୌକୁ ପୂରବ ବାଜ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳୀୟ ଶୈଳୀର ଉତ୍ପତ୍ତିର ଶ୍ରେୟ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହାର ନାମ ଦିଲ୍ଲୀର ପୂର୍ବରେ ସହରର ଅବସ୍ଥାନରୁ ଆସିଛି। ଫରୁଖାବାଦ ଓ ବନାରସ ପୂରବ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ନୌର ଢଙ୍ଗ, ଖୁଲା ବାଜ ବା ଖୋଲା ଶୈଳୀ, କିନାରାରେ ଦିଲ୍ଲୀର ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଠି ବାଦନର ବିପରୀତରେ ଅଧିକ ସାହସୀ ଓ ଗୁଞ୍ଜରିତ ଆଘାତ ରଖେ। ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଅବଜର୍ଭର ଅନାମିକା ଓ କନିଷ୍ଠା ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ପୂରା ପାପୁଲିର ବ୍ୟବହାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଏବଂ ଶୈଳୀଟିକୁ ହଥେଲୀ କା ବାଜ, ଅର୍ଥାତ୍ ପାପୁଲିର ଶୈଳୀ ବୋଲି କହେ। ଡିଜିତବଲା ସତର୍କ କରେ ଯେ ଖୋଲା ଓ ବନ୍ଦ ନାମର ସ୍ପଷ୍ଟ ସଂଜ୍ଞା ନାହିଁ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ ଯେ ଖୁଲା ବାଜ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦ ଆଘାତକୁ ଜୋରରେ ବଜାଏ।
ଏହି ଶୈଳୀ ପଖାୱଜ ଓ କଥକ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ନୌର ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀମାନେ ଏହାର ସ୍ଥିର ରଚନାଗୁଡ଼ିକୁ ଗଢ଼ିଥିଲେ, ଯାହା ଚକ୍ରର ପ୍ରଥମ ମାତ୍ରାରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଭଣ୍ଡାରଟି ଦିଲ୍ଲୀରୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରରେ ମିଳିଥିବା କାଇଦା (ସ୍ଥିର ପଲଟା ସହିତ ଏକ ମୂଳ ବିଷୟ) ଓ ପେଶକାର ପାଖରେ ଗତ, ଟୁକଡ଼ା, ଚକ୍ରଦାର ଓ ପରନ ରଖେ। ବକ୍ସୁ ଖାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଜ୍ୱାଇଁ ହାଜୀ ବିଲାୟତ ଅଲି ଖାନ ଫରୁଖାବାଦ ଘରାନା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ବନାରସର ବିବରଣୀ ମୋଧୁ ଖାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ରାମ ସହାୟଙ୍କ ଗୁରୁ ବୋଲି କହେ।
ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର ମୁଖ୍ୟ ଖଲୀଫା ଉପାଧି ବହନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଆବିଦ ହୁସେନ ଖାନ, ୱାଜିଦ ହୁସେନ ଖାନ ଓ ଅଫାକ ହୁସେନ ଖାନ ଏହି ଉପାଧି ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଅର୍ପିତ ସକ୍ସେନା ଆବିଦ ହୁସେନଙ୍କ ଉପାଧିକୁ ଏକ ଆହ୍ୱାନ ଓ ନୃତ୍ୟ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ରଚନା ସହିତ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ସ୍ୱପନ ଚୌଧୁରୀ ନିଜ ଗୁରୁ ସନ୍ତୋଷ କୃଷ୍ଣ ବିସ୍ୱାସଙ୍କ ଜରିଆରେ ଏହି ଘରାନାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ପ୍ରମୁଖ କଳାକାର
- ବକ୍ସୁ ଖାନ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା, ଗୋଟିଏ ଆକଳନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟ ୧୭୭୦ରେ ସକ୍ରିୟ
- ମୋଧୁ ଖାନ, ଅନେକ ବିବରଣୀରେ ସହ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଓ ରାମ ସହାୟଙ୍କ ଗୁରୁ
- ଆବିଦ ହୁସେନ ଖାନ, ଖଲୀଫା, କଥକ ସଙ୍ଗତକାର ଏବଂ ୧୯୨୮ରୁ ମ୍ୟାରିସ କଲେଜରେ ତବଲାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାପକ (୧୮୬୭ରୁ ୧୯୩୬)
- ୱାଜିଦ ହୁସେନ ଖାନ, ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର ଖଲୀଫା
- ଅଫାକ ହୁସେନ ଖାନ, ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର ଖଲୀଫା (୧୯୩୦ରୁ ୧୯୯୦)
- ସ୍ୱପନ ଚୌଧୁରୀ, ସନ୍ତୋଷ କୃଷ୍ଣ ବିସ୍ୱାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ଓ ୨୦୧୯ରେ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ
ଉତ୍ସ
- James Kippen, The Tabla of Lucknow: A Cultural Analysis of a Musical Tradition (Cambridge University Press, 1988)
- DigiTabla, The Six Major Gharanas and Baj (Dilli baj and Purab baj)
- Arpit Saxena, Khaleefa Abid Hussain, The Lucknow Observer (2015)
- UCLA International Institute, ଆବିଦ ହୁସେନ ଖାନଙ୍କ ନୋଟବୁକ ଉପରେ ଜେମ୍ସ କିପେନଙ୍କ ବକ୍ତୃତାର ଘୋଷଣା (2008)
- Swapan Chaudhuri, ଅଫିସିଆଲ ଜୀବନୀ, ଓ Ali Akbar College of Music, ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ଘୋଷଣା (2019)