ਸਿਤਾਰ
(सितार)ਸੁੱਕੀ ਸੁਰੀਲੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਲੌਕੀ ਤੋਂ ਹੱਥੀਂ ਬਣੇ ਸਿਤਾਰ ਵਿੱਚ 18-21 ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖਿਸਕਾਉਣ ਯੋਗ ਪਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਖਮ-ਸੁਰ ਸੁਰ-ਅਮੀਰੀ ਲਈ ਬਣਾਇਆ।
5
1
£250 - £3,000
Student instruments start at £$250. Professional concert-grade models by master makers often cost £3,000+ or more.
Explore the discipline
Meet the musical tradition, its practitioners and ways to learn.
ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੂਲ
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ
Materials Used
Construction Process
ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਿਤਾਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਇੱਕ ਹੌਲੀ, ਹੱਥ-ਕਲਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੇਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੁੰਬਾ (Tumba, ਅਨੁਨਾਦ ਕਕਸ਼) ਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ, ਸੁੱਕੇ ਲੌਕੀ (Lagenaria siceraria) ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੌਕੀ ਮਿਰਜ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਡੂੰਘੇ ਅਨੁਨਾਦ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮੋਟਾਈ ਅਤੇ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗਰਦਨ (ਡਾਂਡੀ) ਅਤੇ ਮੁਖਪਟ (ਤਬਲੀ) ਸੁੱਕੀ ਸੁਰੀਲੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਹੱਥੀਂ ਉੱਕਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੂਨ (Toon, ਭਾਰਤੀ ਮਹੋਗਨੀ) ਤੋਂ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟੀਕ (Teak) ਤੋਂ। ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੁਕਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਾਤੂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਉੱਚ ਖਿਚਾਅ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿੰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਅਨੁਨਾਦਕ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਜੋੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਲੂ (Gulu) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਢਾਂਚਾਗਤ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਿੰਦੂ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਕੇ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਉੱਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪਛਾਣ ਜਵਾਰੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਮੁੱਖ ਪੁਲ ਦੀ ਘਾੜਤ। ਇਹ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਕੱਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਊਠ ਦੀ ਹੱਡੀ ਜਾਂ ਹਿਰਨ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ ਇੱਕ ਸੂਖਮ 'ਢਲਾਣ' ਹੈ। ਇੱਕ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਾਰੀਗਰ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਤਾਰ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਪੁਲ ਨੂੰ ਘਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਧੁਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਤਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਦਿਵਯ ਸੁਰ-ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਪਾਲਿਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲਾਕ ਨਾਲ ਨਿਖਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੱਕੜ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਗੂੰਜਣ ਜੋਗਾ ਲਚਕਦਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ
ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੌਕੀ ਅਤੇ ਪਤਲੀ ਸੁਰੀਲੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸਿਤਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹੀ ਨਮੀ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੈ। ਅਸੀਂ 45-55% ਸਾਪੇਖ ਨਮੀ (RH) ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਲੌਕੀ ਭੁਰਭੁਰਾ ਹੋ ਕੇ ਫਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੌਨਸੂਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਨਮੀ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਦੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੁਲ ਵਿੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਈ ਸਫ਼ਾਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹਰ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮ, ਸੁੱਕੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਪੂੰਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਾਲ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਦਾ (Parda, ਫ੍ਰੇਟ) ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਚਣਾ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਘਰਸ਼ਣ-ਖੂੰਟੀਆਂ (ਕੁੰਤੀ) 'ਤੇ ਖਣਿਜ ਤੇਲ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਲਾਉਣਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਸੁਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਵਾਰੀ ਪੁਲ 'ਤੇ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਰਗੜ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਾਂਚੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਲ ਦੀ ਸਤਹ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਭਰ ਆਵਾਜ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਾਰੀਗਰ ਤੋਂ 'ਸੈੱਟਅੱਪ' ਕਰਵਾਉਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।
ਵਾਦਨ ਤਕਨੀਕਾਂ
Mizrab Bol (Plectrum Strokes)
BeginnerMastering the fundamental inward (Da) and outward (Ra) strokes using the wire plectrum to create rhythmic clarity.
Meend (Lateral Pulling)
IntermediateMastering the art of the continuous slide between notes to achieve vocal-like continuity and microtonal precision.
Krintan (Hammer-on/Pull-off)
IntermediateA finger-plucking technique where the left hand produces notes without a plectrum stroke, essential for rapid, ornamented passages.
Gamaka (Oscillation)
AdvanceExecuting traditional microtonal oscillations and ornaments essential to the authentic character of a Raga.
Jhala (Rhythmic Climax)
AdvanceA high-speed technique involving rapid-fire striking of the Chikari (drone) strings in coordination with the main melody to build a rhythmic crescendo.
Zamzama (Grace Notes)
AdvanceExecuting rapid, sharp clusters of notes in quick succession to add intricate texture and "sparkle" to a phrase.
ਤਕਨੀਕੀ ਵੇਰਵੇ
Detailed specifications for the ਸਿਤਾਰ
ਭੌਤਿਕ ਮਾਪ
| Specification | Value |
|---|---|
| Overall Length | 1220mm – 1270mm (Approx. 48 – 50 inches) |
| Tabli (Soundboard) Width | 330mm – 360mm |
| Tumba (Resonator) Diameter | 300mm – 350mm |
| Neck (Dandi) Width | 85mm – 95mm |
| Total Weight | 3.5kg – 5kg (Depending on wood density and second resonator) |
ਸਮੱਗਰੀ ਬਣਤਰ
| Specification | Value |
|---|---|
| Main Resonator (Tumba) | Dried Miraj Calabash Gourd (Lagenaria siceraria) |
| Neck and Tabli | Seasoned Toon Wood (Indian Mahogany, aged 15+ years) |
| Bridge Material | Hand-polished Camel Bone or Deer Antler |
| Tuning Pegs (Kuntis) | Hand-turned Rosewood or Ebony |
| Frets (Pardas) | High-tensile Spring Brass or Stainless Steel |
| Inlays | Celluloid or ethically sourced Bone |
| Adhesive | Traditional Hot Hide Glue or natural resin-based binders |
| Surface Finish | Natural French Polish (Shellac-based) |
ਪੁਲ ਅਤੇ ਸੈੱਟਅੱਪ (ਜਵਾਰੀ)
| Specification | Value |
|---|---|
| Main Bridge (Bada Ghora) | Flat "Jawari" slope for harmonic resonance |
| Sympathetic Bridge (Chota Ghora) | Secondary bone bridge for Taraf resonance |
| Jawari Profile | Open (Deep/Buzzing) or Closed (Clear/Bell-like) based on Gharana |
| Action Height | 10mm – 12mm at the 12th fret (To allow for lateral pulling/Meend) |
| Fret Type | Curved, movable pardas hand-tied with silk or nylon thread |
ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਮਿਲਾਨ
| Specification | Value |
|---|---|
| Total String Count | 18 – 21 (Depending on model) |
| Main Playing Strings | 6 – 7 (Steel, Brass, and Bronze) |
| Sympathetic Strings (Taraf) | 11 – 13 (High-tensile Steel) |
| Main Tuning (Kharaj-Pancham) | Ma-Sa-Pa-Sa-Pa-Sa-Sa |
| String Gauges | Main Steel (0.012"), Kharaj (0.028" – 0.032" Bronze) |
ਧੁਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
| Specification | Value |
|---|---|
| Primary Timbre | Complex harmonic richness with a characteristic "buzz" |
| Sustain Duration | 8 – 12 seconds on the main playing string |
| Microtonal Capability | Up to 5 semitones of lateral pull (Meend) on a single fret |
| Sympathetic Feedback | High (Self-resonating harmonics from Taraf strings) |
Your Journey to Sitar Mastery
Follow this structured path from absolute beginner to accomplished performer
ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਬੈਠਕ
ਸੁਰ ਅਭਿਆਸ (ਸਰਗਮ)
ਮੀਂਡ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੀ ਨੀਂਹ
ਗਤ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਉੱਨਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਝਾਲਾ
Featured Artists
Renowned ਸਿਤਾਰ players and performers
ਅਦਨਾਨ ਖ਼ਾਨ
ਟੌਮੀ ਖੋਸਲਾ
ਡਾ. ਲਵਲੀ ਸ਼ਰਮਾ
ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ
ਜੋਨਾਥਨ ਮੇਅਰ
Learning Courses
Master the ਸਿਤਾਰ with expert-led courses
ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਗਮ
Experience live ਸਿਤਾਰ performances
ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਏ ਹੰਡਰੇਡ ਸਟਰਿੰਗਜ਼: ਦੋ ਤਾਰਾਂ, ਇੱਕ ਧੜਕਣ
ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਅ ਹੰਡਰਡ ਸਟ੍ਰਿੰਗਜ਼: ਛੇੜੀ ਤਾਰ, ਚੋਟ ਵਾਲੀ ਤਾਰ
ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
Browse our archive of past performances
ਮੇਸਤਰੋ ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਿਤਾਰ ਵਰਕਸ਼ਾਪ
ਮੇਸਤਰੋ ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਿਤਾਰ ਵਰਕਸ਼ਾਪ
ਲੰਡਨ ਰਾਗ: ਸ਼ਾਕਿਰ ਖ਼ਾਨ & ਸ਼ਹ੍ਬਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ
Related Instruments
Explore similar instruments you might be interested in
Frequently Asked Questions
What is a sitar?
A long-necked lute with a gourd body, movable curved frets, and a set of sympathetic strings running beneath the playing strings.
The curved frets let a player pull a string sideways and bend one note into another several steps away. That bend, the meend, is where most of the expression lives, and the sympathetic strings keep ringing behind it.
Have more questions? Contact our support team and we'll be happy to help!
Ready to start learning ਸਿਤਾਰ?
Get personalized quotes and explore courses
1 course available
ਕੋਰਸ ਵੇਖੋ