विनय देसाई

विनय देसाई सन्तूर बजाउँछन्। यो ओखरको काठको कम गहिरो बाकस हो, जसमाथि करिब सय वटा तार तानेर बाँधिएका हुन्छन्, औँलाबीच समातिएका दुई हल्का बाङ्गा सिन्काले तिनमा हिर्काइन्छ। यो बाजा कश्मीरबाट आयो, त्यो उपत्यकाले शताब्दीयौँदेखि बजाउँदै आएको सुफियाना मौसिकीबाट, र पुराना भारतीय ग्रन्थहरूले यसलाई शततन्त्री वीणा भन्छन्, सय तारे वीणा। तारहरू समूहमा जान्छन्, एउटा स्वरका लागि तीन वा चार, त्यसैले एउटै हिर्काइले धेरै तार हल्लाउँछ र आवाज आफूवरिपरि एउटा झिलिमिली लिएर आउँछ। हिर्काएर बजाइने तारलाई मीँडका लागि तान्न सकिँदैन: सारा अभिव्यक्ति हिर्काइ कहाँ पर्छ र तिनको बीचमा कति ठाउँ छ भन्नेबाटै जन्मन्छ।

सन्तूरलाई शास्त्रीय मञ्चसम्म एउटै परिवारले ल्यायो। जम्मूका गायक तथा तबला वादक पण्डित उमा दत्त शर्मा पूरै राग बोक्न सक्ने बाजा खोजिरहेका थिए; त्यसबेला झन्डै सबैले लोकबाजा ठान्ने त्यसैलाई उनले रोजे, र आफ्नो छोरालाई त्यसमा बसाए। ती छोराले 1955 मा बम्बईमा सन्तूरको पहिलो महफिल गरे, पूरै एक घण्टा यमन, र त्यसपछिका छ दशक यो बाजाले के के बोक्न सक्छ भनी देखाइरहे। उनी नै पद्म विभूषण पण्डित शिवकुमार शर्मा बने, र विनय देसाईले सिकेको उनैबाट हो।

कुनै पारिवारिक परम्परा पछाडि नभई उनी यो सङ्गीतमा आए। उनका पहिला गुरु शफिक रहमान थिए, जसले किशोरावस्थामा उनलाई गायन, हार्मोनियम र तबला सिकाए। त्यसपछि उनले डेलावेयरमा फार्मेसी र कानुनको पूर्वतयारी पढाइ गरे, दुवै सके र सङ्गीतका लागि छाडिदिए। 2011 मा स्वयं शिवकुमार शर्माको निर्देशनमा उनले ताकाहिरो अराईसँग सन्तूर सुरु गरे, अमेरिकामा कुणाल गुञ्जालसँग जारी राखे, अनि शिवकुमार शर्माले उनलाई सिधै आफ्नो शिष्य बनाए। गुरुका अन्तिम वर्षहरूमा, मे 2022 मा उनको निधन हुँदासम्म, उनीसँगै सिके। दिवङ्गत पण्डित रमेश मिश्र, पार्थसारथी च्याटर्जी, जय गान्धी र सूर्याक्षा देशपाण्डेबाट पनि सिकेका छन्।

विनय देसाईको महफिल बिस्तारै सुरु हुन्छ। पहिलो खण्डमा ताल नै हुँदैन, राग आकार नलिएसम्म, सभा शान्त नभएसम्म एउटा स्वर अर्कोको छेउमा राखिँदै जान्छ; तब मात्र तबला भित्रिन्छ र संवाद सुरु हुन्छ। अन्त्य छिटो हुन्छ। एउटा बैठकमा करिब पचहत्तर मिनेट शास्त्रीय सङ्गीत, त्यसपछि भजन। तबला वादक विवेक पाण्ड्यासँग उनले बागेश्री रेकर्ड गरे, उनीसँगै चिदाक्ष एल्बम बनाए। अनिरुद्ध अल्वा चाङ्गकाकोती र अनुब्रत च्याटर्जी उनीसँग बसेका छन्, पण्डित अनिन्दो च्याटर्जी, उस्ताद तारी खान र उस्ताद सुखविन्दर सिंह पिंकीसँग एउटै मञ्चमा बजाएका छन्। शास्त्रीय वृत्तभन्दा बाहिर पनि काम गर्छन्: चलचित्र सङ्गीत, ज्याज र रङ्गमञ्च।

उनी न्युयोर्क राज्यको वाल्डनमा रहेको शान्ति मन्दिर आश्रममा बस्छन्, र आफ्नै कार्यक्रम Journey of 100 Strings चलाउँछन्, जसमा शास्त्रीय सङ्गीत कीर्तन र ध्यानसँगै चल्छ; यो ब्रुकलिन कन्जर्भेटरी अफ म्युजिक र बहामासको शिवानन्द आश्रममा भइसकेको छ। उनले अमेरिका र हवाई, क्यानडा, अर्जेन्टिना, अस्ट्रेलिया, बहामास र भारतमा बजाएका छन्: Adelaide Fringe, टास्मानियाको Mona Foma, Jaipur Literature Festival, पुणेको स्वरझङ्कार, र Lollapalooza अर्जेन्टिना, जहाँ सन्तूरलाई वाद्यवृन्दको अगाडि राख्ने पहिलो कलाकारमध्ये उनी थिए। नोभेम्बर 2026 मा उनी कलासुधासँग A Hundred Strings मा बेलायत भ्रमण गर्नेछन्, सितारमा अदनान खान र तबलामा उस्ताद अक्रम खानसँग।